µ

خطبه 1-20

µ

خطبه 21-40

µ

خطبه 41-60

µ

خطبه 61-80

µ

خطبه 81-100

µ

خطبه 101-120

µ

خطبه121-140

µ

خطبه 141-160

µ

خطبه 161-180

µ

خطبه181-200

µ

خطبه 201-220

µ

خطبه 221-240

خطـبه 90
خطبه هاى آن بزرگوار است
شـناخت الهى

پرسشگرى از امام پرسيد كه خداى را براى او چنان توصيف كند كه گويى او را بى پرده مى بيند. آن حضرت از او برآشفت.
«مَسعَدة بن صَدَقَه» از حضرت امام صادق ـ درود خدا بر او ـ روايت كند كه امير مؤمنان ـ درود خدا بر او ـ اين خطابه را بر منبر كوفه ايراد فرمود، بدين مناسبت كه مردى خدمت حضرت رسيد و گفت: اى فرمانرواى ايمانداران، پروردگارمان را چنان برايمان توصيف كن كه عشق و شناختمان بدو افزايد. امام به خشم آمد و فرمود مناديان مردم را به نماز فراخوانند.
مردم به نداى امام هجوم آوردند به طورى كه مسجد مالامال از جمعيّت شد. امام كه خشماگين و رنگش دگرگون بود بر فراز منبر شد و پس از ستايش خداى سبحان و درود بر پيامبر و خاندانش، چنين فرمود:
ستايش خداى را كه ثروتش نامتناهى است و بخل و تنگ چشمى از آستانش دور. چه، آن كسى بخل كند كه اگر نبخشد مالش افزوده شود و اگر ببخشد از ثروتش كاسته گردد، زيرا هر بخشنده اى جز او از ثروتش كاهيده شود و هر نابخشنده اى جز او نكوهيده باشد.33
و اوست كه نعمتهاى پرسود و استفاده هاى زياد و سهميه ها به بندگانش بخشد و آنان را رهين منّت خود سازد.مردم همگان نانخور اويند، و اوست كه روزىِ آنها را ضمانت و اندازه گيرىكرده و راه مشتاقانش را به سوى خود هموار ساخته است. بخشندگى او چنان در اوج است كه در مورد خواسته ها، بخشنده تر از ناخواسته ها نيست.
او نخستِ نخستين است كه «پيش از اويى» نبوده تا چيزى پيش از او تصوّر شود، و پايان است هر پايان را كه ديگر «پس از اويى» نباشد.
شكوه و عظمت الهى هيچ چشمى را رخصت درك و ديدار او ندهد، و دست تغيير روزگار به دامان او نرسد تا در آنجا اثر گذارد و آن را دگرگون سازد، و هيچ مكانى خداوند را تنگ نگيرد تا دستخوش جابه جايى گردد.
و امّا گستره بخشندگى او چنان است كه اگر دُردانه هاى معدن و كوه، و لبخند صدف دريا كه سيم و زر و مرواريد غلتان و خوشه هاى مرجان پيشكش كند همه را يكجا ببخشد، درياى جود او كمترين لرزشى نبيند و آب از آب تكان نخورَد و آنچه نزد اوست پايانى نيابد.
آرى، گنجينه هاى نعمت او چنان بى نهايت است كه هرچه مردم بخواهند و بگيرند تمام نشود، زيرا او بخشنده اى است كه برآوردن نياز درخواست كنندگان از خزاين او نكاهد و سماجت و پافشارى اصراركنندگان او را به بخل نكشانَد.
نور هدايت قرآن
اى پرسشگر، بينديش و بدانچه قرآن از صفات الهى رهنمودت داده است اقتدا كن و از نور هدايت آن توشه برگير، و از آنچه شيطان دانستن آن را به تو تكليف كند كه نه در كتاب خداى دستورى برايت رسيده و نه در سنّت پيامبر و امامان ـ درود خدا بر آنان ـ اثرى از آن آمده، پس دانش آن را به خداى سبحان واگذار و در جستجوى آن مباش، كه نهايت حقّ الهى بر تو چنين اقتضا كند.
بدان كه پايداران در دانش كسانى اند كه اعتراف به ندانستن اسرار، آنان را از فرو افتادن در پشت درهاى بسته غيب بى نياز كرده است; پس خداوند آنان را به پاس اعتراف به حقيقت، يعنى اعلام ناتوانى از دريافت آنچه بدان احاطه و آگاهى ندارند، ستوده و دخالت نكردن آنان را در مواردى كه دستورى در كاوش آنها ندارند، پايدارى خوانده است.
پس تو هم به اين راه بسنده كن و درياى عظمت الهى را با عقل كوچكت مسنج، كه به هلاكت خواهى رسيد.
او توانمندى است كه اگر همه اوهام و پندارها دست به دست هم دهند تا قدرت بى نهايت او را دريابند، و فكر سبكبال از خطر وسوسه تلاش كند كه به ژرفاى ملكوت اعلى رسد و غيب آن را به تماشا نشيند، و دلها عاشقانه به سوى او پر كشند تا شاهد چگونگىِ صفاتش باشند، و انديشه ناتوان بشرى كه از درك صفات الهى ناتوان است بخواهد ذات او را بفهمد، بيكرانگىِ عظمت او دست رد به سينه بلندپروازىِ آنان زند، زيرا انديشه بشرى در سرزمينهاى تاريك غيب درمانَد در حالى كه با همه اخلاص در جستجوى او بوده است امّا با دست خالى بازگردد و اعتراف كند كه با همه تلاش، حقيقت ذات او را نشناخته و گوشه اى از عزّت و جلال او بر خاطر انديشمندان و فيلسوفان خطور نكرده است.
نشانه هاى حكمت آفريدگار
آن خداوندى كه آفريدگان را بى هيچ الگو و نمونه اى كه از آفريدگار و معبودى پيش از خود گرفته باشد، آفريده و گوشه اى از قدرت بيكرانه اش را نشان داده و بخشى از شگفتيهايى را كه حكمت الهى از آن پرده برداشته، در ديدگاهمان نهاده، و اعتراف مخلوقات كه زندگيشان هر لحظه به او بسته است، همه و همه ما را خواه ناخواه به شناخت قاطع او رهنمون شده و برهانى قاطع بر معرفت او گشته است، و آثار نگارخانه و نشانه هاى حكمت او كه در موزه زيباى آفرينش پديد آورده نمايان گرديده است، و در نتيجه آنچه آفريده حجّت و دليل بر آفريدگار هستى است گرچه آفريدگان همه مُهر سكوت بر لب زده باشند، زيرا تدبير عالم هستى خود گويا و راهنماى روشن آفريدگار است.
درگذشتن از مرز حق
و گواهى دهم آن كه تو را به آفريدگانت مانند كند و براى تو چون آنان اعضا و جوارحى گونه گون و مفاصلى به هم پيوسته بيند ـ كه همگى نشانه تدبير حكمت آميز تو است ـ براستى كه تو را در عمق جانش نشناخته، و دل او به يكتاييت يقين پيدا نكرده، و توحيد را با همه وجود لمس ننموده است. گويى بيزارىِ بت پرستها از بتها را نشنيده است كه خطاب بدانان چنين مى گفتند: «به خدا سوگند، ما در گمراهى و گمگشتگىِ آشكارى بوديم كه شمايان را همسنگ خداى عالميان دانستيم»34.
دروغ گفتند آنان كه بناروا تو را به بتهاشان تشبيه كردند، و در پندارشان جامه آفريدگان بر تو پوشاندند، و تو را چون اجسام تجزيه كردند و برايت اعضا و اجزائى پنداشتند، و تو را در عقل ناقص خود مخلوقى تصوّر كردند كه نيروهايى گونه گون دارد.
و گواهى دهم آن كس كه تو را با چيزى از آفريدگانت برابر داند، از مرز حقّ و عدل درگذشته و به آيات محكم و شواهد گويا و روشن معجزاتت كافر شده است.براستى تويى خدايى كه در انديشه ها نگنجى تا در بستر ناپايدار آن تو را تفسير كنند، و در محدوده وهم و خيال درنيايى تا دستخوش دگرگونيها شوى.
و از همين خطبه است
آنچه آفريد جايش خالى بود، و چه زيبا و عالى آفريد. پس از آفرينش نيز مديريّت آن را به دست گرفت و چه بهنجار و نيكو تدبير كرد. پديدگان را در مسير كمال قرار داد و زمينه اوج و عروجشان را فراهم آورد تا در جايگاه ويژه خود حركت كنند و تا رسيدن به پايان راه، بازنايستند و كاستى نگيرند و از بار امانتى كه بر دوستشان نهاده شده است احساس سختى و سنگينى نكنند كه مأمورند در پرتو اراده او پيش روند.
و چگونه چنين نباشد كه هر چيز از خواست او برخيزد كه گونه گون چيزها را بدون نياز به فكر و تأمّل و بى هيچ كمك خواهى از غريزه پنهان و يا تجربه اى از رخدادهاى زمان و يا شريكى يارى دهنده او بر آفرينش شگفتيهاى جهان، آفريده است.
پس آفريدگانش به امر و اراده او كامل گشته و به طاعت او گردن نهاده و به نداى او پاسخ گفته اند، و در برابر اراده الهى مانع و مشكل معنى ندارد و كوتاهى و كندى از هيچ كس و هيچ چيز تصوّر نشود.
آنگاه اشياء و پديدگان را از هر كژى و كاستى بياراست و مرز و محدوده هر يك را معيّن فرمود و به قدرتش، ميان ناهمگونان همگونى پديد آورد. از سويى اسباب نزديكى آنها را به يكديگر فراهم ساخت، و از ديگر سو هويّتهاى مختلف آنان را در چهارچوبها، معيارها، سرشتها و شكلها بر جاى نهاد تا در پرتو ناموس وحدت و هماهنگى، نظام آفرينش استوار گردد. اين آفرينش شگفت را چه محكم و زيبا پديد آورد و بر وفق آنچه خواست و اراده او بود، به نوآورى برنهاد.
از همين خطبه است در توصيف آسمان
خداوند آسمان را بى هيچ آويزه اى به نظم و نظام آورد، و پستى ها و شكافهاى آن را سامان داد، و راههاى آن را به هم مرتبط ساخت، و بين آسمانها ارتباطات نزديك و ملموس مقرّر داشت، و عروج و صعود فرشتگانى را كه به فرمان او فرود آيند و كردار بندگانش را بالا برند هموار ساخت.
خداوند به زبان تكوين، آسمان را كه توده «دود» يا «گاز» بود به كمال فراخواند و آن را به تدبير آورد و سازمانى هماهنگ و به هم پيوسته مقرّر داشت. آنگاه درهاى بسته آسمان ـ اين مجموعه اسرارآميز ـ را به روى رحمتها و بخششهاى خود گشود و شهابهاى درخشان را نگهبان آسمان، و مانع ورود شياطين قرار داد و آن را به قدرت خويش از لرزش و جريانهاى شكننده نگه داشت و چنين مقرّر فرمود كه در برابر فرمانش سر تسليم فرود آرد; و خورشيد را نشانه روشن روز، و ماه را نشانه شب ـ جز در بعضى از ساعات و شبها كه ناپديد گردد ـ قرار داد.
خداوند خورشيد و ماه را در مدارشان به گردش آورد و مسيرشان را در يك درجه بندى و اندازه گيرى دقيق، معيّن فرمود تا شب و روز بدين وسيله شناخته شوند و تقويم سال و ماه، و حساب و نظم زندگى دانسته گردد. آنگاه در جوّ آسمان «سپهر» را برافراشت و آن را با رخشنده ماه و اختران بياراست و پايگاه جاسوسى شياطين را با تيرهاى آتشين نابود ساخت، و ستارگان را گوش به فرمان خويش داشت، هر يك را به شكلى: برخى ثابت و برخى ديگر در گردش، بعضى در فرود و بعضى در فراز، برخى شوم و بدشگون و برخى خجسته و ميمون.
از همين خطبه است در وصف فرشتگان
سپس خداى سبحان آفريدگانى تازه و شگفت آفريد تا لياقت اسكان در آسمانش را يابند و ملكوت اعلى از آنان آبادى و صفا گيرد، و آنان را در راههاى آسمان و شكافهاى آن پر كرد و همه عالم بالا و افقهاى گسترده آنرا از آنها مالامال ساخت. زمزمه تسبيح فرشتگان و خروش نيايش آنان در بلندآستان قدس الهى و مقامات نورانى و حجابهاى عزّت و جلال و سراپرده مجد و عظمت طنين انداخت و در كرانه بيكران و افقهاى دوردست، خروش تكان دهنده تسبيح فرشتگان، امواج نورى است كه ديدگان را طاقت ديدار آن نيست، پس سراسيمه و سرگردان در اطراف آن بمانند.
خداوند فرشتگان را به شكلهاى گونه گون و رتبتهاى نابرابر و داراى بالها بيافريد كه در پيشگاه جلال و عزّت او نيايش كنند. آنان برخلاف پندار مشركان، آفرينشهاى خداى را به خود نسبت ندهند و هرگز خود را انباز ذات پاكش ندانند و ادّعا نكنند كه چيزى آفريده اند، زيرا همه پديدگان از آستان ربوبى لباس هستى گرفته اند و «براستى آنان بندگان شايسته الهى و مورد كرامت اويند كه پيش از او و بى اجازه او سخن نگويند، و به فرمان او عمل كنند»35.
خداوند آنان را در آن جايگاه رفيع، امانتدار وحى خويش ساخت و سپرده هاى امر و نهى اش را توسّط آنان به پيامبران رساند و از زنگار شبهه ها در حجاب عصمت قرارشان داد، پس هيچ كدامشان راه رضايت و خشنودى او را وانگذاشتند. خداوند آنان را به كمكهاى دائمى يارى فرمود و دلهاشان را به فروتنى و اعتراف به نيازمندى به پروردگارشان آشنا كرد، و درهاى بوستان فرهنگ و عرفان را براحتى به رويشان گشود تا با نغمه هاى جانانه او را ستايش كنند، و گلدسته بلند و نورانى معبد ايمان را سر راهشان برافراشت تا به سرچشمه يكتاپرستى راه يابند.
فرشتگان زير بار گناهان نروند و از سنگينى جانكاه معصيت وارهند، گردش ليل و نهار آنان را دگرگون نسازد و در دامچاله تحوّلات زمان سقوط نكنند، ايمان راسخ آنان هدف تيرهاى شك و ترديد قرار نگيرد و سرمايه يقينشان مورد تاخت و تاز پندار و گمان واقع نشود، آتش كينه ها درميانشان روشن نگردد و حيرت و سرگردانى كه زاينده وهم و خيال است شناخت الهى را در باطن وجودشان نزدايد، كه آنان همه عقل و نورند.عظمت خداوند و شكوه و شوكت الهى در عمق جانشان جاى گرفته است.وسوسه انديشه هاى بد در آنان طمع نكند و هرگز براى خود در آنان جايگاهى نبيند تا كدورت و ظلمت آن بر افكارشان نشيند.
بعضى ديگر از فرشتگان، در نظام خلقت و رساندن فيوضات الهى، دست اندركار و مأمورند و جايگاهشان در ميان توده هاى ابر پرباران و ستيغ بلند كوهها و دل سياه شب است; و بعضى دگر گامهاشان اعماق زمين و طبقات زيرين آن را شكافته و چون پرچمهاى سپيد به آسمان سر برافراشته اند و بادى خوش و آرام آنها را در محور خود به اهتزاز درآورده است.36
نيايش به آستان ربوبى چنان آنان را مشغول ساخته كه از هر كارى دست شسته اند و حقايق ايمان، آنها را به شناخت الهى رسانده و يقين به پروردگار، آنان را عاشق و شيداى خدا ساخته و عشق به حق و اشتياق بدانچه نزد اوست اجازه ندهد بدانچه نزد غير اوست توجّه كنند.
براستى شيرينى شناخت او را چشيده و از جام محبّت او نوشيده و سرشار گشته اند. انگيزه هاى ترس مقدّس37 در عمق جانشان ريشه دوانده است و در نتيجه آنان در اطاعت و عبادت الهى غرق شده اند به طورى كه در ركوع و سجود دائم اند. عشق پايدار و مداوم آنها به خدا از تضرّعشان نكاهيده و نزديكى شديدشان به خدا، ريسمان فروتنى و فرمانبردارى را از گردنشان نگشوده و از حوزه عبوديّت خارجشان نساخته است.
آنها هرگز به بيمارى عُجب و خودپسندى گرفتار نشوند تا نيايشها و فرمانبرداريشان را زياد و بزرگ بينند، و خاكسارى آنان به آستان جلال ربوبى اجازه ندهد تا حسناتشان را بزرگ انگارند.
نيايش و تسبيح مداوم آنان، ايجاد خستگى و ملال نكند و شوق و اشتياقشان را كاهش ندهد تا از عشق و اميدشان به خدا دست بردارند، يا راز و نياز و ذكر و دعاى بی وقفه زبانشان را كُند نكند، و هيچ كار و گرفتارى دستوپاگيرشان نشود تا فرياد عاشقانه شان فروكش كند.
از اطاعت و فرمانبرى او لحظه اى كنار نروند و همگى در صف و جايگاه ويژه خود گوش به فرمان خداوندند و از زير بار اطاعت او شانه خالى نكنند. هرگز در فكر راحت طلبى نباشند و كوتاهى و غفلت، عزم قاطع آنها را در نيايش و فرمانبرى سست نگرداند و نيرنگهاى شهوات هرگز همّت والايشان را كُند نكند و تنزّل ندهد.
فرشتگان الهى براستى خداوند عرش را ذخيره و پناه روز نادارىِ خود دانند، و آنگاه كه آفريدگانى به سوى ديگرى پناه برند و به او دل بندند، آنان به آفريدگار هستى دل بندند و به سوى او رو كنند و رشته عبادت او را نگسلند و از آستان مقدّسش روى نگردانند، و نه از روى عُجب و خودپسندى بلكه تنها از صميم دل او را نيايش كنند و در هاله اى از «خوف» و «رجا» بسر برند.
لحظه اى ترس دورى از آستان حق و قطع عنايات الهى آنان را وانگذارد تا در اطاعت و عبادت سستى گيرند. آزمندى اسيرشان نساخته است تا «سعى اندك» را بر «كوشش بسيار» برگزينند. فرمانبرى و نيايش خويش را بزرگ نبينند، كه اگر چنين بود، انتظار و توقّع پاداش، خوف و خشيت را از دلشان مى زدود.ديگر آنكه شيطان بر ايشان چيره نگردد تا درباره خداوند به كژراهه روند، و عوامل تفرقه و ناسازگارى در بينشان نيست تا آنها را از يكديگر جدا سازد. كينه توزى و رشك، آنان را از هم دور نكند و ترديدها و دودليها آنها را گروه گروه نسازد و گونه گونگى افكار و همّتها، بينشان جدايى نيفكنَد.
پس آنان در قيد و بند ايمانند كه نه كژى و تجاوزى آن رشته را از گردنشان بگسلد و نه تنبلى و سستى.فرشتگان الهى تمام طبقات آسمانها را فرا گرفته اند به طورى كه جاىپوست حيوانى هم از وجود فرشته اى خالى نيست كه يا در حال سجده اند و يا تلاشگرِ پرشتاب در راه فرمانبرىِ خداوند، كه اين اطاعت پذيرى، دانش خداپرستيشان را افزون كند و در دلهاشان عزّت پروردگارشان را بزرگ نمايد.
از همين خطبه است در وصف زمين و گسترش آن بر سطح آب
خداوند زمين را بر امواج پرتلاطم آب و گستره درياهاى ژرف برنشاند، امواج كوه پيكرى كه در فراز و فرود مى خروشيدند و بر روى يكديگر سيلى مى زدند، و توفنده امواجى كه همديگر را وامى كوفتند و هر يك ديگرى را دفع مى كردند و چون شتران نرينه در هيجان شهوت، كف بر لب مى آوردند و بر ديگرى با سيلاب تازيانه مى زدند.
آنگاه سركشى و چموشىِ آب، به خاطر سنگينىِ زمين فروكش كرد و آن شدّت و هيجان، پس از استقرار كامل زمين در آن، آرام گرفت و سر فرود آورد كه قامت بلند زمين در آن غلتيده و جاگير گشته است.
آنك امواج آن درياها پس از خروش و گستاخى، سربه راه و تسليم شده و لگام ذلّت برزده و فرمانبردار و اسير گرديده اند. و اين نقطه آغازين زمين بود كه در ميانه امواج دريا منزل كرد و گسترش يافت و نخوت دريا و كوه امواج را شكست و دماغش را به خاك ماليد و سركشى و طوفانش را فرود آورد و دهان فريادش را بست و مهارش كرد.
آنگاه امواج پس از آرامش نسبى، ساكن شدند و پس از كبر و گردنفرازى، زمين را در بر گرفتند. پس آنگاه كه هيجان آب از همه سو آرام گرفت و خداوند كوههاى بلند را بر دوش زمين نهاد، چشمه ساران را از دل كوهساران جوشاند و در فلات و صحرا و بستر رودها جارى ساخت و لرزش زمين را با كوهها و صخره هاى سخت مهار كرد.
آرى، زمين با استقرار كوهها بر گردن صحراها و پر كردن حفره ها، از لرزش و اضطراب افتاد و جاى جاى آن به مهد آرامش و سكون بدل گرديد.
و ميان آسمان و زمين را گشاده و فراخ داشت، و هوا را براى تنفّس ساكنان زمين آماده ساخت، و زمينيان را بر سراسر آن درآورد تا از همه جاى آن بهرهور شوند.
آنگاه زمينهاى بى گياه را كه آب چشمه ها به آنها نرسد و نهرهاى كوچك وسيله اى براى رسيدن بدانها نيابند، وانگذاشت و ابرهايى را آفريد تا آن سرزمينهاى خشك را زنده كنند و گياهانش را برويانند.
خداوند ابرهاى آنجا را پس از جدايى و پراكندگى از يكديگر، به هم برآورد تا انبوه ابرها به حركت آمد و برق آن در اطراف روشن گشت و درخشش آن در توده هاى ابر سفيد آرام نگرفت. خداوند آن ابرها را پيوسته و پى درپى به زمين نزديك، و براى باريدن آماده ساخت تا كم كم و يا بشدّت ببارند.
پس آنگاه كه ابرها به زمين نزديك شدند و آنچه از باران كه در دل داشتند فرو ريختند، گياهان را از زمينهاى خشك و كوههاى بى علف بيرون آورد. پس زمين به زيبايىِ باغ و مرغزار لبخند مى زد و به لباس زيباى گلها كه بر آن پوشيده شده و زيور شكوفه هاى نورسته كه بدان آراسته شده بود، مى نازيد.
خداوند اين همه نعمت و زيبايى را براى بهرهورىِ همگان و روزىِ چارپايان مقرّر فرمود، و راهها را در آفاق زمين شكافت، و مناره هاى بلند ايمان و هدايت را براى روندگان راه راست برپا داشت.
پس آنگاه كه زمينش را گسترد و فرمانش را صادر كرد، آدم را از ميانه همه آفريدگانش برگزيد و او را نخستين انسان در بوستان خلقت مقرّر فرمود و در بهشت جايش داد و روزيش را فراوان ساخت، و او را از چيزهايى بازداشت و به او اعلام كرد كه اگر بدانهانزديك شود در «قرقگاه» معصيت خداوند وارد شده و جايگاه و موقعيّت خويش را به خطر افكنده است.
امّا آدم بدانچه از آن نهى شده بود دست يازيد، و آنچه در ديوان علم الهى رقم خورده بود متحقّق گشت. آنگاه خداوند او را پس از توبه، از بهشت فرود آورد تا با نسلش زمين را آبادان سازند و راهنما و حجّت بندگان باشند.
سرانجام كه آدم از اين عالم رخ برتافت و روى در نقاب خاك نهاد، خداوند مردم را رها نساخت و هرآنچه حجّت ربوبيّتش را بر آنان محكم كند و ميان آنها و شناخت او رابطه برقرار سازد هيچ يك را وانگذاشت، بلكه پيامبران خود را در هر زمان گسيل داشت و برگزيده از آنان كه رسالت تعيين پيامبر بعدى را داشت آن را معيّن نمود تا دفتر رسالت با ظهور حضرت ختمى مرتبت ـ درود الهى بر او و خاندانش ـ كامل گرديد و آخرين پيامبر خداوند به عرصه حيات پا نهاد، و او حجّت را تمام كرد تا هيچ عذرى نمانَد و از آنچه مى بايست، بيم داد و آگاه نمود.
خداوند رزق و روزى را به نظام آورد و زيادى و كمىِ آن را قانونمند كرد، برخى را فراخ روزى و برخى را در تنگنا قرار داد، و اين عين عدالت الهى است تا مردم در رفاه و سختى آزموده شوند و «سپاس» و «صبرِ» «ثروتمند» و «درويش» به نمايش درآيد.
آنگاه خداوند رفاه و گشايش روزى را به فقر شديد مقرون ساخت، و سلامتى را به آفات و بيماريها بياميخت، و شاديها را با كابوس اندوه قرين ساخت; و زندگى را بيافريد، پس بعضى را عمر طولانى، و بعضى را عمر كوتاه بخشيد، بعضى اجلها را پيش انداخت و بعض ديگر را تأخير داشت.
و فرشته مرگ را بدنام نساخت بلكه اسباب آن را فراهم نمود تا پايان عمر را بدانها نسبت دهند و سرانجام او رشته عمر را درنوردد و بين دوستان تفرقه افكنَد.
بر او علم يك ذرّه پوشيده نيست
خداوند داناى اسرار، و از همه چيز آگاه است: از راز دل خاموشان، و نجواى رازگويان، و آنچه بر گمان آيد و يا يقين صددرصد آرد، و سرقت نگاه چشمها، و آنچه در بر گيرد مخفيگاه دلها و ناپيداى غيبها، و آنچه گوشها براى پنهانى گوش دادن شنواست، و از محلّ اقامت موران در تابستان، و اقامتگاه زمستانىِ جنبندگان و گزندگان، و بازتاب ناله اندوهگنان، و صداى آرام گامها، و رويشگاه ميوه از ميانه پوسته شكوفه ها، و از كنام وحوش و درندگان در غار كوهها و درّه ها، و مخفيگاه پشه ها بين تنه و پوست درختان، و رُستنگاه برگ شاخساران، و ريزشگاه نطفه ها از پشتها، و ابرهاى نورسته و به هم پيوسته، و فرو ريختن قطره هاى باران از انبوه ابرها، و ذرّات غبار كه دامن گردبادها مى پراكنَد، و آنچه بارانهاى سيل آسا نابود مى سازد، و سير و نفوذ گياهان در تپّه ها و پشته هاى ريگستان، و قرارگاه بالداران در بلنداى ستيغ كوهها، و آواز پرندگان خوش الحان در تاريكى آشيانه ها، و آنچه صدفها در خود گرد آورند، و آنچه امواج درياها در دامن خود پرورند، و آنچه تاريكى شب آن راپوشانَد يا روز بر آن روشنى پاشد، و آنچه حجاب تاريكيها و جلوه روشنى ها يكى پس از ديگرى آن را فراگيرد، و قدمگاه هر گام، و دريافت هر جنبش و حركت، و بازگشت هر كلمه، و حركت هر لب، و آرام جاى هر انسان، و سنگينى هر ذرّه، و همهمه هر جانور; و از ميوه هر درختى كه از زمين آيد، يا هر برگى كه بر زمين ريزد، يا هر زهدانى كه نطفه پذيرد و يا خون لخته و گوشتپاره اى نگه دارد و يا آغاز هر آفريده و تبارى گردد.
در همه اين آفرينشهاى دقيق و ظريف، هيچ زحمت و رنجى بدو نرسيد و در نگهدارى آفريدگان مانعى سر راهش نجوشيد و در تنفيذ امور و تدبير كار مخلوق، افسردگى و سستى بر او عارض نگرديد، بلكه دانش او بر آنان چيره گشت، و شمارش آنها را در ديوانش نگاشت، و عدالتش بر آنان گسترش يافت، و فضل و بزرگواريش آنها را فرو گرفت، با اينكه آنان از درك و دريافت آنچه او را سزد درماندند.خدايا، تويى آن زيباى زيباصفت و شايسته زيبا ديدن و زيبا گفتن و بى شمار ثنا گفتن و ستايش كردن; اگر خانه اميدى كه بهترين اميدى، و اگر به تو آرزومنديم كه برترين آرزو و آرمانى.
خدايا، تو را سپاس كه اجازه سپاست را دادى تا جز تو را ستايش نكنم و ثناگوى كسى جز تو نباشم و رو به آستانى نكنم كه معدن نااميدى، و جايگاه ترديد و دودلى است.
پروردگارا، سپاس تو را كه زبانم را از ستايش و ثناى آدميزادگان و بندگان برگرداندى.
پروردگارا، هر ستايشگرى از ستايش شده خود پاداش و بهره و نعمتى خواهد، و من اميدمندم كه پاداشم، راهنماييت بر ذخاير رحمت و گنجهاى مغفرتت باشد.

خطـبه 91
پروردگارا، در اين هنگامه مناجات و سپاس، و در مشهد ياد و نام تو چنانم كه تنها تو را به يكتايى بينم كه ويژه تو است، و هيچ كس را سزاوار اين سپاسها و ستايشها ندانم. مرا فقر و فاقه اى است كه جز فضل تو آن را برطرف نسازد، و جز جود و نعمت تو آن خلأ را پر نكند. پس در اين مقام و موقعيّت، رضايت و خشنوديت را بر من ببخشاى و از دراز كردن دست به سوى جز خودت بى نيازم گردان، كه تو بر هر چيز توانايى.

آنگاه كه پس از قتل عثمان مى خواستند با امام بيعت كنند
علم امام مافوق همه دانشـهاست

مرا رها كنيد و به سراغ ديگرى رويد، كه جامعه آبستن حوادث مهمّى است، و ما به پيشباز رخدادى هزار رنگ و هزار چهره مى رويم كه نه دلها تاب و توان آن را دارد و نه انديشه ها بر روال خود مانَد. ابرهاى سياه فتنه، افق زندگى را پوشانده و راه حق را در پرده ابهام افكنده.

بدانيد اگر من خواسته شما را اجابت كنم و خلافت را بپذيرم بدانچه خود آگاهم و درست مى دانم، عمل كنم و به رأى و نظر كسى نياز ندارم و به سرزنش سرزنشگران توجّه نكنم. امّا اگر از من دست برداريد، چون يكى از شمايان باشم و شايد نسبت به آن كه به زمامدارى برگزيده ايد از همگان شنواتر و مطيع تر باشم. و در هر صورت اگر من ياور و مددكارتان باشم بهتر از آن است كه اميرتان باشم.

خطـبه 92
فتنه بنى اميّه
امّا بعد، اى مردم، من چشم فتنه را درآوردم و آن را ريشه كن كردم، و جز من هيچ كس جرأت چنين كارى را نداشت، در آن روزگار كه تاريكى و موج فتنه همه گير شده و بيمارىِ واگير آن به اوج رسيده بود.
اينك پيش از آنكه مرا از دست دهيد، از علوم و اطّلاعاتم بهره بريد و پرسش كنيد. سوگند به آن كه جانم در قبضه قدرت اوست، از هر رخدادى تا روز رستاخيز باخبرم و از هر گروهى كه دست كم يكصد نفر را رهبرى كند و يا صد نفر را به گمراهى كشانَد، مطّلعم و شما را خبر دهم، و از سخنگو و پيشوا و پيشگامش باخبرم، و نيز مى دانم كه در كجا فرود آيند و بار گشايند و كدام يك از آنان كشته شوند و كدامين بميرند.
و اگر مرا از دست دهيد، درگيريها و نابسامانيها به شما هجوم آورَد، و مشكلات جانكاه شما را در منگنه قرار دهد، و بسيارى از سؤال كنندگان سر به گريبان شوند، و بسيارى از سؤال شوندگان در پاسخ فرومانند و نظام فكرى خود را از دست دهند. و اين به روزگارى است كه جنگتان به درازا كشد و تمام توانتان در آن به كار رود، و دنيا بر شما تنگ آيد، و روزهاى مصيبت و بلا بر شما همچنان ادامه يابد تا خداوند براى نيكمردانتان كه باقى مانده اند فرج و فتحى دررسانَد.
آرى، آنگاه كه فتنه ها روى آورند، حقّ و باطل درهم آميزند و شبهه و سردرگمى ايجاد كنند، و هنگامى كه پشت كردند و ضربه هاى خود را وارد آوردند، شناخته شوند كه ديگر سودى نخواهد داشت.
فتنه ها چون بادها در گردشند، گاهى به شهرى رسند و آنجا را مورد تاخت و تاز قرار دهند و زمانى به شهر ديگر هجوم آورند.
بهوش باشيد كه ترس آورترينِ فتنه ها از نظر من فتنه بنى اميّه است كه فتنه اى كور و تاريك، و بلاى آن همه گير است، ولى گروهى خاص قربانيان آن خواهند شد.
آرى، آن كه نيك بنگرد و حقيقت را دريابد، به پا خيزد و به رنج و بلا افتد، و آن كه چشم و گوش بسته بماند و تسليم امواج باطل گردد، سر در آخور كند و زنده بماند.
به خدا سوگند، پس از من بنى اميّه را بيش از پيش خواهند شناخت و
بخوبى درخواهند يافت كه چه زمامداران بدى هستند همانند پيرشترانى چموش كه با دندان بگزند، و با دست ناآرامى و مزاحمت كنند، و با پا بر زمين كوبند تا نگذارند شيرشان را بدوشند و خيرشان به مردم رسد.
آرى، از شما دست برندارند تا سودى برايشان داشته باشيد و يا دست كم ضررى بديشان نرسانيد. فتنه و بلاى آنها بر شما چنان گسترده است كه انتظار دارند چونان برده اى باشيد كه از اربابش حمايت كند و يا زيردستى كه دست به سينه مافوقش باشد.
فتنه بنى اميّه زشت و ترس آور است و با فرهنگ جاهلى بر شما هجوم
آورَد، به طورى كه نه در جبين آن نورى باشد و نه پرچم هدايتى را برافرازد تا گمگشتگان را رهنما گردد. تنها ما دودمان پيامبر از امواج آن فتنه در كشتى نجاتيم و ديگران را از آن برحذر داريم.
سرانجام خداوند فرج و گشايشى برايتان رسانَد و چون حيوانى كه پوستش
را بركنند، بنى عبّاس دمار از روزگار بنى اميّه برآرند، و به قهر و غلبه از تخت حكومت به زيرشان كشند، و جام لبالب ذلّت و خوارى بديشان نوشانند، و جز با زبان شمشير پاسخشان ندهند، و تنها تن پوش ترس و وحشت بدانان پوشانند.

خطـبه 93
باشند و آنچه امروز بخشى از آن را خواهم و پاسخ ندهند، همه را پذيرا گردند و اطاعت كنند.
نقش پيامبران
خجسته باد خداوندى كه فراتر از افق انديشه هاست، و هيچ دانش و درك درخشانى ذات بى مانند او را درنيابد و بدان اوج عظيم نرسد. آن نخستى كه محدوديّتى نگيرد تا پايان پذيرد، و آن ابديّتِ هميشه جاويدى كه هرگز سپرى نشود.
از همين خطبه است در توصيف پيامبران
خداوند با عنايت ويژه، پيامبران را از نظر تبار و دودمان، در برترين و پاك ترين جايگاه و در سايه حمايت خود به وديعت سپرد و در بهترين قرارگاه مستقر نمود.
آنان را پدرانى بزرگوار به دامان مادرانى پاكدل و پاكرو تقديم داشتند. هر زمان كه يكى از آنها درمى گذشت، ديگرى به جايش مى نشست و دين خداى را برپا مى داشت. تا كرامت الهى، مسؤوليّت رسالت را بر دوش محمّد ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ نهاد، پس او را از برترين «ريشه ها» و «تبارها» برگرفت و در سرسبزترين و اصيل ترين گلستانهاى شرافت بكاشت.

خطـبه 94
ريشه خانوادگى او بهترين ريشه هاست. در حرم پاك الهى بردميد و در گلزار كرامت باليد. شاخسار آن سر به فلك كشيده و بَر و بار آن جاودانه شده است.
پس آن بزرگوار پيشواى پرهيزكاران و نور چشم رهيافتگان است، چراغى
پرفروغ و ستاره اى درخشان و مولّد نورى تابان; راه و رسم او بهنجار، آيين او بالنده و شكوفا، كلام او قانون و جداكننده سره از ناسره، و داورىِ او عدالت محض. خداوند پيامبر عزيز اسلام را در شبانگاه دورىِ مردم از وحى و كژراهگى از رفتار حق و نادانى امّتها برانگيخت.
رحمت خداى بر شما، كوركورانه گام برمداريد، بلكه بر اساس نشانه هاى روشن حركت و عمل كنيد، كه راه دين بسى روشن و آشكار است و به سوى بهشت سعادت مى خوانَد، و شمايان در سراى فرصت و آسودگى هستيد كه مى توانيد خشنودى الهى را به دست آريد.
آرى، كارنامه ها باز و سرگشاده اند و نويسندگان دست به قلم و پرونده ها مفتوح. بدنها سالمو زبانها گوياست. راه توبه باز استو اعمال پذيرفته شود.

بعثت پيامبر اسـلام(ص) و نجات بشريّت
خداوند، پيامبر خاتم(ص) را در زمانى برانگيخت كه مردم در گمراهى سرگشته بودند و در درياى فتنه و بلا دست و پا مى زدند. هوسها آنها را به سقوط افكنده و غرور و استكبار به كژراهه كشانده و نادانى گسترده، از درون تهى ساخته بود. آنان در بحران آن روزگار و گرفتارىِ نادانى، سرگردان بودند. پيامبر اكرم ـ پيوسته بر او و خاندانش درود ـ با تمام توان ارشاد فرمود و تا پايان عمر بر مكتب اسلام پاى فشرد و خود بدان ره سپرد و به حكمت و پند نيكو فراخواند.

خطـبه 95
برادرى و محبّت در پرتو اسـلام
سپاس خداى را كه نخست نخستين است و «پيش از اويى» تصوّر نشود، و پايان است پايان را كه «پس از اويى» در وهم نگنجد. هستى نمادى از جمال اوست و به هر جا كه بنگرى، نمودى از جلوه او را به تماشا نشسته اى، و هيچ چيز آشكارتر و برتر از او نيست، و اوست ژرفا و قلب هستى و باطن هر باطن كه محرم تر از او نيست.
از همين خطبه در اوصاف رسول اكرم(ص)
زادگاه او برترين زادگاه (مكّه مكرّمه)، و خاندان او پاكترين و باشخصيّت ترين خاندانها. او همواره در كانونهاى كرامت بوده است و نياكانى برجسته و بزرگوار اين «دُرّ يتيم» را به نسل بعد مى سپردند. او در سرزمينهايى نيايشكده و نورانى كه جانها را از عذاب بيمه كند رشد كرده است. دلهاى نيكان و پاكان به سوى او پر مى كشيد و چشمها به جانب او خيره مى شد، و شخصيّت او دلها و ديده ها را به خود جذب كرده بود.
خداوند به بركت او كينه ها را مدفون ساخت و شعله خونخواهيها و خونريزيها را فرو كاست. به وجود پرخير او برادرى و محبّت پى ريزى و شكوفا شد و همدلى و همفكرى پديد آمد و نامحرمان نزديك، دور شدند، مستضعفان به عزّت رسيدند و مستكبران به خوارى نشستند.
سخنش روشنى و هدايت، و سكوتش گوياى حكمت است.

خطـبه 96
كـلام
در خطّ اهل بيت حركت كنـيد
اگر خداوند ستمگر را مهلت دهد هرگز از دست عدالت و قدرت او نتواند گريخت، و از هر راهى كه بگريزد در كمين اوست، حتّى راه گلوى او گوش به فرمان الهى است.
هش داريد! سوگند به آن كه جانم در قبضه قدرت اوست، اين گروه بر شما پيروز خواهند شد، ولى نه چون بر حقّ اند و از شما سزاوارتر، بلكه از آن جهت كه در اجراى فرمان اربابشان سر از پا نشناسند و با سرعت هرچه تمام تر دستور باطل او را اجرا كنند، امّا شمايان از فرمان سراسر حقّ من سرپيچى كنيد و آن را به امروز و فردا اندازيد. فرياد از اين سستى و نادانى كه هميشه مردم از ستم فرمانروايانشان در ترس و هراسند ولى من از ستم مردمم مى ترسم!
شما را به جهاد برانگيزم امّا دَم گرمم در آهن سردتان اثر نكند، فريادتان كنم ولى نشنويد، در پنهان و آشكار فراخوانمتان امّا پاسخم ندهيد، پندتان دهم امّا دلهاى سنگتان نپذيرد. راستى شما حاضريد يا غايب؟! بَرده ايد يا ارباب؟! حكمت و دانش را بر شما فرو ريزم امّا از آن بگريزيد، پندهاى جانانه تان دهم امّا از آن درگذريد و توجّه نكنيد، به جهاد سركشان و تبهكاران فرمانتان دهم ولى هنوز سخنم به پايان نرسيده چنان پراكنده و بى تفاوتتان بينم كه «قوم سبا» را كه در تفرقه و نابودى ضرب المثل شدند.
آرى، شمايان راهتان را ادامه مى دهيد و به خانه هاى تيمى تان رفت و آمد مى كنيد و به نيرنگ، يكديگر را عليه «نظام علوى» پند مى دهيد.
آغاز روز با ارشادم مستقيمتان كنم و راه درست را نشانتان دهم، امّا شامگاهان «گوژ» و «كژ» چون پشت مار بازگرديد. براستى كه هدايت كننده به ستوه آمد و آن كه بايست هدايت شود، نافرمانى و كارشكنى نمود.
اى كه پيكرهاتان حاضر و انديشه هاتان غايب است و افكارتان پراكنده و نابسامان، حاكمانتان گرفتارتان شده اند. فرمانروا و ياورتان خداى را فرمان برَد ولى شمايان او را نافرمانى كنيد، امّا سركرده شاميان خداى را نافرمانى كند ولى آنان از او فرمان برند.
به خدا سوگند، دوست مى داشتم كه معاويه با من چون صرّافان داد و ستد كند، بدين گونه كه ده تن از شمايان را بگيرد و يك تن از يارانش را بدهد. اى كوفيان، به سه خصلت زشت كه داريد و دو خصلت نيكو كه نداريد مرا گرفتار و مبتلا كرده ايد: گوش داريد ولى ناشنواييد، سخن مى گوييد ولى گنگيد، چشم داريد ولى نابيناييد; نه هنگام رويارويى با دشمن، آزاده راستينيد و نه در هنگامه بلا و گرفتارى، برادران مورد اعتماد.
دستهاتان خشكيده باد اى شترمآبان بى ساربان كه از هر سو جمعشان كنند از ديگر سوى پراكنده شوند!
به خدا سوگند، شما را چنان بينم و گمان برم كه اگر آتش جنگ برافروزد و پيكار از هر سو شدّت گيرد و كشته ها پشته گردد، فرزند ابوطالب را چنان تنها گذاريد كه زن از شرف و ناموس خود فاصله گيرد.
وايتان، كه مرا نشناختيد! من بى ترديد بر بلنداى روشنان دليل الهى و خطّ مستقيم رسالت پناهيَم. آرى، من بر راه روشن و روش نورانى و درستم و آن را از ميان كوره راههاى كژى برگزيدم و پيش پايتان نهادم.
به اهل بيت پيامبرتان اقتدا كنيد و آنان را الگو سازيد و در خطّ آنان حركت كنيد و پا جاى پاى آنان گذاريد، كه شمايان را از مسير هدايت بيرون نبرند و هرگز به سقوط نكشانند. پس اگر نشستند، بنشينيد و اگر برخاستند، برخيزيد. از آنان سبقت مگيريد كه گمراه شويد، نيز عقب نمانيد كه به هلاكت رسيد.

خطـبه 97
آنان نيافتم، زيرا آنان در روز، غبارآلود و ژوليده موى، و از نازپروردگى و خوشگذرانى به دور، و شباهنگام تا سحرگاهان در سجده و نماز بودند و همچنان يا پيشانى بر خاك مى نهادند و يا رخ بر آستان الهى مى سودند. آنان از ياد رستاخيز آرام نداشتند و مانند كسى كه بر آتش نشسته است در هول و اضطراب بودند و گويى بر پيشانيشان از سجده هاى طولانى چون زانوى بز، پينه بسته بود. آنگاه كه نام و ياد خدا برده مى شد چنان سيلاب اشك از ديدگانشان فرو مى ريخت كه گريبانشان را تر مى كرد، و آنچنان از «ترس خدا» و «اميد به ثواب» به خود مى پيچيدند كه درختان در طوفان سخت.

كـلام
سوءِ مديريّت بنى اميّـه
به خدا سوگند، بنى اميّه همواره ستم كنند تا هر حرامى را حلال سازند و هر پيمانى را بشكنند، و آتش ظلمشان شهر و بيابان را بسوزانَد و هر خيمه و خانه اى را ويران كند و تباهى را فرود آرد، و سوءِ مديريّت و بدرفتاريشان مردم را از خانه ها فرارى دهد و كار به جايى رسد كه همه بگريند: گروهى بر دينشان و ديگر گروه بر دنيايشان. و بدتر آنكه اخلاق و روحياتشان سقوط كرده و كمك و ياريشان نسبت به يكديگر چون يارىِ برده از ارباب گشته كه تا او را بيند اطاعت كند، و آنگاه كه نبيند ناسزا گويد. و در نهايت هر كه از شمايان ايمانش به خدا بيشتر باشد از آنان بيشتر دورى كند، و عليه آنها بخروشد، و سختى ها را به جان بخرد، و بر خدا توكّل كند. پس اگر از سوى خداوند عافيت آيد، بپذيرد و اگر به دام بلا افتد، صبر و مقاومت كند، كه پايان نيكو ويژه پرهيزكاران است.

خطـبه 98
عبرت از گذشـتگان
خداى را بر آن نعمتها كه بخشيده است ستايشگريم، و از او در زندگى و كارها كه پيش آيد كمك خواهيم، و همان گونه كه تندرستى از او طلب كنيم، رستگارى در دين خواهيم. بندگان خدا، شمايان را به وانهادن اين دنيا و دل نبستن بدان سفارش كنم; دنيايى كه سرانجام شما را تنها گذارد گرچه خوش نداريد، و بدنهاتان را كاهد و فرسايد گرچه خوش داريد هميشه جوان مانيد.
مَثَل شما و دنيا چون مسافرانى است كه سفرى بياغازند ولى چنان بسرعت رسند كه گويى پيموده بودند، و نشانى و هدفى را دنبال كنند ولى چنان نزديك گردد كه گويى رسيده بودند. و چه بسا رونده در پى كارى كه بدان رسد، و اى بسا كسى كه از عمرش تنها يك روز مانده و به هيچ كارى نرسد، و مرگ، آن طلب كننده شتابنده كه آدمى را در دنيا پيش رانَد تا از آن چشم فرو بندد.
پس در شكوه و افتخار دنيا همچشمى نكنيد و از زيور و نعمت آن به خود منازيد و از سختى ها و رنجهايش جزع و فزع نكنيد، كه ارجمندى و افتخار آن تمام شدنى، و زيور و نعمتش پايان يافتنى، و سختى ها و رنجهايش دوام نيافتنى، و هر زمانى در آن ـ چه كم يا بسيار و چه خوش يا ناخوش ـ به انتها رسيدنى، و هر زنده اى در آن مردنى است. آيا شما را در آثار پيشينيانتان پند نيست، و در پدرانتان كه درگذشته اند بيدارى و عبرت نيست؟ البتّه كه هست اگر بينديشيد.

خطـبه 99
چرا به گذشتگانتان نمى نگريد كه ديگر بازنگردند و به بازماندگانشان كه باقى نمانند؟! مگر مردم دنيا را نمى بينيد كه هر صبح و شام در حال و وضعى گونه گونند: مرده اى كه بر او گريند، و ديگرى كه بدو تسليت گويند، و دردمندى به بيمارى در بند، و عيادت كننده اى كه به عيادت رود، و آن ديگرى در حال احتضار، و آن كه در پى دنيا دود و مرگ هم او را دنبال كند، و غافلى كه از او غفلت نكنند. و اين راهى است كه همگان بايد روند.
اى انسانها، به هنگام هجوم شهوتها و جلوه زشتى ها، شكننده لذّتها و
ويرانگر خوشيها و درهم كوبنده آرزوها يعنى مرگ را به ياد آريد و از خدا كمك خواهيد كه حقّ واجب الهى را ادا كنيد و نعمت و احسان بى شمار او را پاس داريد.
خبر از آينده و ظهـور امام زمان(ع)
سپاس خداى را كه بزرگواريش در ميان بندگان فراگير، و بخشندگيش گسترده و جهانگير است. او را بر همه امور سپاس گوييم و بر پاسدارى از حقوقش كمك خواهيم، و گواهى دهيم كه جز او خدايى نيست، و بى شك محمّد ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ بنده و پيامبر اوست. او را فرستاد تا به فرمانش كفر و جهل را درهم كوبد و نام و يادش را به همه گويد. او هم امانت را پاس داشت و در ابلاغ رسالت به پا خاست و در حالى كه جامعه را به رشد و تعالى رساند ارتحال يافت و پرچم حق را فراراهمان افراشت. آرى، هر كه از آن پيش تاخت خود را از دين خارج ساخت، و هر كه از آن واپس ماند در چاه هلاكت افتاد، و آن كه همراه او ماند به حق دست يافت.

خطـبه 100
به پا خيزد، بسرعت پيش رود. پس آنگاه كه شمايان در پيشگاهش گردن مى نهاديد و مقامش را بزرگ مى داشتيد، مرگ او را درربود و به ملكوت صعود فرمود، و شما پس از او چندان كه خدا خواهد درنگ كنيد تا كسى آيد كه شما را گرد آورَد و پراكندگيتان را سامان بخشد. پس آن كه براى هدايتتان روى آورَد دست رد به سينه اش مگذاريد و از آن كه از شما روى برتابد نااميد نشويد، كه اى بسا اگر يك پايش لغزد پاى ديگرش استوار مانَد و سرانجام قدرت هر دوان بازگردد و به كار افتد.
بهوش باشيد كه آل محمّد ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ چون اختران آسمانند كه اگر ستاره اى ناپديد شود، ستاره اى ديگر سر زند، گويى نعمتهاى الهى درباره شما به كمال رسيده و خدا آنچه را آرزو داشتيد به شما نمايانده.
پيشگوييـها و رويدادهاى مهم
دورنمـاى آينـده
او نخست نخستين است و پايان است پايان را. و چون عالم هستى از فيض وجود او سرچشمه گرفته است، پس واجب آمد كه پيش از اويى نباشد; و از آنجا كه او نهايت هستى است و هر چيزى قوامش به اوست، پس لازم آمد كه پايانى بر او نباشد. و شهادت دهم كه جز «اللّه» آفريدگارى نيست; شهادتى كه در آن نهان و آشكار، و قلب و زبان با هم برابر و هماهنگ اند.
اى مردم، مخالفت با من شما را به گناه نيفكنَد و نافرمانيم شما را به سقوط نكشانَد و آنگاه كه سخنم را بشنويد، با گوشه چشم آن را انكار نكنيد.