µ

خطبه 1-20

µ

خطبه 21-40

µ

خطبه 41-60

µ

خطبه 61-80

µ

خطبه 81-100

µ

خطبه 101-120

µ

خطبه121-140

µ

خطبه 141-160

µ

خطبه 161-180

µ

خطبه181-200

µ

خطبه 201-220

µ

خطبه 221-240

خطـبه 110
عذاب الهى است، و حجّ خانه خدا و عمره كه فقر را مى زدايد و گناه را مى ريزد و مى شويد، و ارتباط خويشاوندى كه مال را افزايد و اجل را به درازا كشانَد، و صدقه پنهانى كه لغزشها را جبران سازد، و صدقه آشكار كه از مرگهاى بد جلو گيرد، و كارهاى نيكو كه انسان را از سقوط در بدبختى ها نگه دارد.
جام جانتان را از ياد خدا لبريز كنيد كه نيكوترين ياد است، و بدانچه پارسايان را وعده داده اند روى آوريد كه وعده الهى راست ترين وعده هاست، و از راه روشن پيامبرتان پيروى كنيد كه بهترين راههاست، و سنّت آن حضرت را به كار بنديد كه راهگشاترين سنّتها و روشهاست، و قرآن را فراگيريد كه بهترين سخنهاست، و در آن بينديشيد و آن را دريابيد كه بهار دلهاست، و از نور قرآن شفا خواهيد كه شفابخش سينه هاست، و آن را نيكو تلاوت كنيد كه سودمندترين داستانهاست.
بى شك دانايى كه از علمش سود نبرَد چون نادان سرگشته اى است كه از نادانى خويش بهوش نيامده باشد، بلكه گناه او بزرگتر است و حسرت و اندوهش بيشتر و سرزنشش نزد پروردگار افزون تر.
دنيا را بشـناسـيد
امّا بعد، پس شمايان را از دنيا بيم دهم و از آن به پرهيز آرم، زيرا دنيا در كام، شيرين و در ديدگان سبزين است، و به خواهشها و هوسها درپيچيده، و با خوشيهاى زودگذر جلوه كرده، و اندك زيباييهاى آن چشم را گرفته و دل
را برده، و آرزوهاى بى بنياد چهره نموده و به فريب، آرايش گرفته. شادمانى آن دوام نيابد و از درد و رنج آن امنيّت نباشد. بسيار فريب دهنده، آزاررساننده، دگرگون شونده، رو به زوال و نابودى، فانى و ازميان رفتنى، بسيار خورنده و هلاك كننده است.
آنگاه كه دنياپرستان به خواستهاشان دست يابند، درست همان است كه خداى فرموده: «چون باران است كه از آسمان فرو فرستاديم، پس روييدنيهاى زمين بدان رويند امّا بزودى «كاه» شوند و بادها آنها را بپراكنند. و خداوند بر هر چيز تواناست»40.
هيچ كس از شاخسار دنيا سرورى نچيد مگر كه پس از آن اشكى ازچشمش چكيد، و هرگز دنيا به كسى روى نياورد و لبخند نزد مگر آنكه پس از چندى چهره درهم نمود و پشت كرد، و هرگز باران آرام و پرنعمت دنيا بر كسى نباريد مگر آنكه رگبار پربلا پس از آن فرو باريد.
آرى، رسم دنيا چنين است كه اگر با كسى صبح دست يارى دهد شبانگاه با او دشمنى ورزد، و اگر درى از شيرينى و گوارايى گشايد درِ ديگرى از تلخى و بيمارى هم باز كند. نعمت و رفاه دنيا به كسى نرسد مگر آنكه سختى ها و رنجهاى آن نيز بدو رسد، و شب را در مهد امنيّت نخسبد مگر آنكه روزش خيمه خوف برزند.
آرى، دنيا بسيار فريباست: آنچه در آن است مى فريبد و هر كه را در آن است به دست فنا مى سپرد. در توشه هاى دنيا خيرى نيست مگر در پارسايى. آن كه به اندك آن بسنده كند از امنيّت بيشترى بهره برَد، و آن كه افزون طلبى كند در راه هلاكت خود تندتر قدم بردارد و بزودى هم از او ستانده شود.
چه بسيار از اعتمادكنندگان به دنيا كه ناگهان آنها را به درياى غم و رنجدرغلتانَد، و اطمينان كنندگانى كه به خاكشان دراندازد، و عظمت دارانى كه حقيرشان سازد، و متكبّرانى كه به ذلّتشان نشانَد. سلطنت و قدرت آن نوبتى و ناپايدار، و خوشى و زندگى آن ناگوار; آب گوارايش شورابه، و شيرينى اش تلخه; غذاى آن كشنده، و اسباب و ابزار آن نامطمئن و فرسوده; زنده آن در معرض مرگ و نابودى، و سالم آن در خطر بيمارى; رياست و فرمانروايىِ آن از دست شدنى، و ارجمند آن از كرسى عزّت به زير آمدنى، و برخوردار آن به نكبت دچارشدنى، و پناه برنده و خواهان ماندن در آن غارت شدنى.
آيا شمايان در خانه هاى پيشينيانتان مسكن نگزيده ايد كه عمرهايى درازتر،و آثارى ماندگارتر، و آمال و آرزوهايى دورتر، و لشكريانى انبوه تر داشتند؟ بنده دنيا شدند و چه سخت بدان دل بستند، و آن را برگزيدند و چه سنگين بدان پاى فشردند; و آنگاه با دست خالى و پاى پياده از آن كوچيدند. آيا هيچ شنيده ايد كه دنيا دستبازى كرده و كسى را به جاى ايشان «سربها»41 داده، يا به او كمكى كرده، يا با او همراهى و همدمى نشان داده باشد؟ نه، بلكه سختى ها و مشكلات بر آنان هجوم آورده و ريشه زندگيشان را خورده، و محنتها و مصيبتها آنان را به زانو درآورده، و حوادث آنان را خوار كرده و به خاك افكنده و پايمالشان كرده، و گردش روزگار عليه آنان اقدام نموده است.
براستى ديديد دنياپرستانى كه خود را جاودانه مى انگاشتند، آنگاه كه براىهميشه از آن كوچ مى كردند چگونه دنيا بدانان پشت كرده و از آنان روى گردانده بود. آيا دنيا جز گرسنگى و بى برگى به آنان ساز و برگى داده است، يا جز تنگ جاى گور به ايشان خانه اى بخشيده است، يا جز تاريكى نورى بديشان تابانده است، يا جز پشيمانى چيزى بدرقه راهشان كرده است؟!
آيا چنين دنيايى را برمى گزينيد و بدان آرام مى گيريد و به آن دل مى بنديد و طمع مىورزيد؟ پس چه بدسرايى است براى آن كس كه بدان بدگمان نباشد و همواره از آن حذر نكند.
سرانجام عبرت آموز گذشتگان
بدانيد ـ و مى دانيد ـ كه شمايان بى ترديد آن را واگذاريد و از آن كوچ كنيد. و از آنان كه بر قدرت خود باليدند و مغرورانه گفتند: «چه كسى از ما توانمندتر است؟» پند گيريد كه سرانجام آنان را به گورهاشان بردند امّا نه با اختيار، و در لحدها جايشان دادند امّا نه با پذيرايى و احترام. براى آنها در زمين گورها ساختند و از خاك، كفنها دوختند و از استخوانهاى پوسيده، همسايگان قرار دادند.
آرى، آنان همسايگانى هستند كه به ميهمانى يكديگر نروند و از ستمىجلوگيرى نكنند و نوحه سرايى و سوگوارى را اهميّت ندهند. اگر باران نعمت ببارد شادان نگردند، و اگر خشكسالى و قحطى آيد نااميد نشوند. در كنار يكديگرند ولى تنها، همسايه اند ولى خانه هم را نديده و از هم جدا; آشنايانى كه به ديدار يكديگر نروند، و نزديكانى كه نزديك هم نشوند; بردبارانى كينه ها از ياد برده، و بى خبرانى كه دشمنى ها و رشكهاشان مرده; از آزارشان نهراسند و به كمكشان دل نبندند.
به جاى روى زمين، زير زمين را برگزيده و به جاى سراى وسيع، در خانهتنگ و تاريك سكنى كرده. غربت را بر انس خانواده ترجيح داده و تاريكى را بر روشنايى.
پابرهنه و عريان كه به دنيا آمده بودند همچنان آن را ترك كردند. باكردارشان به سوى زندگى هميشگى و سراى جاودانه كوچيدند، چنانكه خداى سبحان فرمايد: «همان گونه كه در آغاز آفريديم بازمى گردانيم. اين وعده ماست و بى ترديد به آنچه گفته ايم عمل كنيم»42.

خطـبه 111
سخن از فرشته مرگ ـ درود خدا بر او ـ و گرفتن جانها توسّط اوست
مبـدأ و معاد
آيا آنگاه كه در سرايى وارد شود و يا فردى را قبض روح كند، او را مى بينى و احساس مى كنى؟ راستى چگونه او جنين را در دل مادر مى ميرانَد؟ آيا وارد بدن او مى شود، يا روح به فرمان الهى به او پاسخ گويد و از بدن خارج گردد و يا با آن در وجود مادر همنشين بُوَد؟
شگفتا! آن كه از توصيفِ آفريده اى چون جنين ناتوان است، چگونه مى تواند آفريدگارش را توصيف كند؟!

خطبه112
پارسـايان و دنيا
شمايان را ازدنيا ترسانم وهشدار دهم كه «مسافرخانه»اى است هنوزنيامده بايد رفتن، نه «خانه»اى است براى ماندن. به فريباييهايى خود را بيارايد و به آرايشهايش بفريبد. سرايى در پيشگاه آفريدگار پست و بى مقدار، از اين روست كه حلال و حرام، خير و شر، زندگى و مرگ، شيرينى و تلخى آن درهم آميزد. خداوند دنيا را در شأن دوستانش ندانست و به آنان اختصاص نداد، و از دشمنانش بازنگرفت و چراگاهشان ساخت. خوبيهايش اندك و دوررس، بديهايش آماده و زودرس. ثروتهاى گردآمده اش تمام شود، و حكومت و سلطنتش از بين رود، و آبادانيش ويران شود.
پس دنيا بهترين سرا نيست زيرا ساختمانش رو به ويرانى، عمرش چون توشه اش پايان يافتنى، و زمانش چون عمر سفر سپرى شدنى است.
آنچه را خداوند بر شما واجب گردانيده است بر خود واجب شماريد، و ازخدا خواهيد درباره آنچه از شما خواسته است حقّ او را پاس داريد، و دعوت مرگ را پيش از آنكه شما را بخوانَد به گوش جانتان رسانيد.
بى شك پارسايان در دنيا دلهاشان مى گريد گرچه لبخند زنند، و اندوهشان شديد است گرچه شادمانى كنند، و نفْس خود را بسيار دشمن دارند گرچه ديگران به نعمتهاى او غبطه برند و آن را آرزو كنند.
ياد مرگ از دلهاتان رفته و آرزوهاى دروغين بر شما چيره گشته و در نتيجه دنيا در ديدگاهتان ارزنده تر از آخرت شده و «زودگذر» بيشتر از «ماندگار» شما را جذب كرده. جز اين نيست كه شمايان در دين برادريد و جدايى ميانتان جز از پليدىِ نيّت و بدىِ اخلاق و زشتىِ باطن نيست، چرا به يكديگر كمك نكنيد و پند ندهيد و بذل و بخشش نكنيد و با هم دوستى ننماييد؟!
چرا چنين شده ايد كه به اندك چيزى از دنيا شادمان شويد، امّا سرمايه هاى بزرگ آخرت را از كف دهيد و غمگين نشويد؟!آرى، اندكى از دنيا را كه از دست دهيد چنان شما را ناراحت و پريشان سازد كه كاملاً در سيمايتان ديده شود و بى تابيتان از آنچه شما را وانهاده به چشم خورَد; گويى اين دنيا خانه اصلى شما، و ابزار و وسايل آن هميشه براى شماست.
آيا مى دانيد چرا شمايان نهى از منكر نمى كنيد و برادرتان را از عيبى كهدارد بازنمى داريد؟ براى اينكه خود گرفتار همان عيبيد و مى ترسيد كه شما را از آن بازدارند.

خطـبه 113
براستى شما بر ترك آخرت ـ كه ماندگار است ـ و دوستى دنيا ـ كه زودگذر است ـ با يكديگر رفاقت و صميميّت كنيد، و دينتان تنها بر سر زبانهاتان است، مثل آن كس كه كارش را به پايان برده و رضايت مولايش را به دست آورده است.
رابطـه تقوى و دنيـا
ستايش خداى را كه ستايش را به نعمتها پيوند داده و نعمتها را به شكرگزارى گره زده. سپاس بر نعمتهاى او همان گونه كه بر بلاها او را سپاس گوييم و از او بر هدايت اين آدميان سست در فرمان الهى، و زرنگ در نافرمانى او كمك خواهيم. و از او عفو و آمرزش طلب كنيم درباره آنچه از ما داند و ديوانش آنها را نگاشته و برشمرده است: دانشى كه از هيچ نظر كم و كاستى ندارد، و نوشتارى كه هيچ چيز را نانوشته نگذارد. و بدو چنان ايمان داريم مثل آنكه ناديدنيها را ديده و به وعده هاى الهى رسيده ايم; ايمانى كه قدرت اخلاص آن شرك را درنورديده و نابود ساخته است و نورانيّت يقين آن، شك را زدوده است.
و شهادت دهم كه جز «اللّه» خدايى نيست، يكتاست و بى شريك، و بى ترديد محمّد ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ بنده و فرستاده اوست; دو شهادتى كه كلام او را اوج و عظمت بخشد، و عمل را به پرواز آرد و به آسمان كمال و قبول رسانَد و در هر ميزانى قرار گيرد پربار و سنگين، و از هر ميزانى برداشته شود بىوزن و بى مقدار گردد.
بندگان خدا، شمايان را به تقواى الهى سفارش كنم، تقوايى كه توشه اصلى است و در رستخيز تنها همان به كار آيد، توشه اى كه شما را به منزل رسانَد و به پناهگاه نجاتبخش آورَد، و شنواننده ترين دعوت كنندگان (پيامبر رحمت) بدان فراخواند، و بهترين دريافت كنندگان (امير مؤمنان) آن را دريافت. پس دعوت كننده پيام خويش را به گوش همگان رسانيد و دريافت كننده به رستگارى گراييد.
اى بندگان خدا، تقواى الهى دوستانش را از سقوط در گناهان نگه دارد و خوف الهى دلهاى آنان را تسخير كند، به طورى كه شبهاشان به بيدارى و نيايش صبح شود، و در شدّت گرما تشنگى را برگزينند و روزه گيرند، و با رنج و سختى اين جهان راحتىِ آن جهان را دريابند، و سيرابى را با تشنگى به دست آرند. اجل را نزديك بينند، پس در عمل كوشند و سبقت گيرند; و آرزوها را دروغ انگارند، و لذا اجل را در نظر گيرند و براى آن آماده شوند.
آرى، دنيا سراى نابودى و دگرگونى و عبرت است. امّا نمونه فنا و نابودى آن است كه روزگار تيرش را در چلّه كمان نهد و آن به خطا نرود و جراحت آن هم التيام نيابد. زندگان را با تير مرگ نشانه رود، و سالمان را با بيمارى از پا درآورَد، و نجات يافتگان را به هلاكت رسانَد. خورنده اى است كه هرگز سير نشود، و نوشنده اى است كه هرگز سيراب نگردد. و از رنجهاى دنيا اين است كه آدمى اموال فراوانى كه به آن نياز ندارد گرد آورَد و مسكنى كه در آن سكنى نگزيند بسازد، آنگاه به ديدار الهى شتابد در حالى كه نه ثروتى را با خود برَد و نه ساختمانى را منتقل كند.
و امّا نمونه دگرگونى دنيا چنين است: كسى را كه روزى مورد ترحّم بوده امروز مورد «غبطه» بينى، و آن را كه روزگارى مورد غبطه بوده امروز مورد «ترحّم» بينى; و اين به خاطر آن است كه نعمتها از دست شده و سختى و فقر فرود آمده.
و امّا نمونه عبرت و پندآموزى آنكه: آدمى بر بام بلند آرزوهايش ايستاده است ولى پيك اجل او را به زير آورَد، پس نه آرزويى جامه عمل پوشد و نه آرزومندى از مرگ رها شود.
سبحان اللّه! چقدر شاديهاى دنيا فريباست و سيراب شدنش تشنگى آور و سايه اش گرمازا، و محنت و بلايى كه آيد برنگردد و آنچه بگذرد بازنيايد.
بزرگ باد نام خداوند! چقدر زنده به مرده نزديك است چون بدو پيوندد، و چه دور است مرده از زنده زيرا از او جدا گردد و ارتباط قطع شود.
بى شك هيچ چيز بدتر از بدى نيست مگر كيفر آن، و هيچ چيز بهتر از خوبى نيست مگر پاداش آن. هر چيزى از دنيا ـ چه زشت و چه زيبا ـ شنيدنش بزرگتر از ديدن آن است، كه با ديدن حوادث ناراحت كننده آدمى عادت كند، و همچنين خوشيها در اثر زياد ديدن عادى شود. و هر چيز از آخرت، حقيقتش عظيم تر از شنيدنش باشد، پس شنيدن آن بايد شما را از ديدن بى نياز كند و خبر دادن از آن، از ناپيدايى آن.
بدانيد كه بى ترديد آنچه از دنيا كاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر باشد از آنچه از آخرت كاسته شود و به دنيا افزايد. اى بسا كاسته شده اى كه سود آورَد و افزايشى كه زيان بخشد.
بى شك مواردى كه در آن رخصت داريد گسترده تر از مواردى است كه از آن نهى شده ايد، و آنچه خدا برايتان حلال كرده بيشتر از چيزهايى است كه بر شما حرام ساخته است. پس آن «اندك» را در برابر آن «بسيار» وانهيد و از آن چشم پوشيد، و از آن گسترده بهره گيريد و گرد آن محدوده ممنوعه نگرديد.
براستى كه خداوند روزىِ شما را ضمانت كرده و شمايان را به كار و تلاش فرمان داده است، پس مبادا خواستن آنچه برايتان ضمانت گرديده سزاوارتر از كارى باشد كه از شما خواسته شده است. امّا به خدا قسم شك سر راه را گرفته و يقين دستخوش فتنه و فساد گشته است تا آنجا كه به دست آوردن آنچه برايتان ضمانت شده گويا واجب گرديده، و آن كردارى كه بر شما واجب شده گويا از دوشتان برداشته شده است.

خطـبه 114
پس به سوى عمل بشتابيد و در آن سبقت گيريد و از فرا رسيدن ناگهانى مرگ بهراسيد، كه اميد بازگشت «روزى» هست امّا بازگشت «روز» هرگز.
آن «روزى» كه امروز از دست شود فردا افزايش آن اميد رود، امّا آنچه ديروز از «روز» گذشت امروز بازگشت آن اميد نرود. به آينده مى توان اميد بست، و از گذشته بايد مأيوس گشت، «پس آنچنان كه بايد، از خداوند پروا كنيد و جز با اسلام و در پناه آن نميريد»43.
در طلب باران
راز و نيـاز با خدا
پروردگارا، كوههامان از خشكى و خشكسالى شكافته، و زمينمان را دود و غبار فرا گرفته است، و چارپايانمان را تشنگى از پا درآورده و در آغلهاشان سرگشته ساخته است و آنها چون مادران فرزندمرده ناليده و از رفتوآمد به چراگاهشان و از اشتياق به آبشخورشان دلتنگ شده اند.
پروردگارا، بر ناله گوسفندان و شوق ماده اشتران ترحّم فرما.
پروردگارا، بر سرگردانى آنها در وقت چريدن، و بر ناله آنها هنگام در آغل خزيدن ترحّم فرما.
پروردگارا، به سوى تو پناه آورده ايم و درِ خانه ات را كوبيده ايم آنگاه كه خشكسالى و قحطى ما را كاهيده و ابرهايى كه براى باريدن گمان شود نباريده. پس اى خدا، كه اميد هر دردمندى و هر خواهنده را به حاجت رسانى، آنگاه كه مردم نااميد شوند و ابرها از باريدن بازمانند و چارپايان هلاك شوند، تو را خوانيم كه ما را به كردارمان بازخواست مفرمايى، و به گناهانمان نگيرى، و رحمتت را با ابرهاى باران زا و بهاران پرباران و رستنى هاى شادان بر ما بگسترانى، بارانى فراوان كه زمينهاى مرده را زنده كند و گياهان خشكيده را از نو بروياند.
پروردگارا، ديده هامان به دست قدرت تو است، باران رحمتت را بر ما ببار: زنده كننده، سيراب سازنده، كامل و همگانى، پاكيزه و گوارا، پربركت و حاصلخيز كه روييدنيهاى آن عالى و ممتاز، و شاخسار آن پربار، و برگ آن خرّم و زيبا باشد تا بندگان ضعيفت را نيرو و سامان بخشى و شهرهايت را كه مرده اند زنده گردانى.
پروردگارا، از تو خواستاريم كه سيراب و سرشارمان سازى آنچنان كه در زمينهاى بلندمان گياه برويد و در زمينهاى پستمان آب جارى گردد، و فراخ سالى و فراوانى اطرافمان را فراگيرد، و ميوه هامان روى آورد و زياد گردد، و چارپايانمان فربه شوند، و مردم دوردستمان نيز برخوردار گردند و نزديكانمان از آن كمك يابند. از بركتهاى گسترده و بخششهاى بى شمارت به درويشان بى توشه و ددان بى صاحب و رهاشده ببخشاى، و آسمان «آبى»44ات را از بارانهاى سيل آسا و پى درپى فرو ريز، آنچنان كه بارانها به يكديگر امان ندهند و پياپى ببارند و قطره هاى آن از زيادى و درشتى جاى يكديگر را تنگ كنند و بر روى هم ريزند، نه آذرخش آن بى باران، و نه ابرهاى آن فريبنده و پوشنده آسمان، و نه پاره هايى از ابر سفيد، و نه بادهاى سرد كم باران، تا قحطى زدگان از رويش آن فراوانى و نعمت بينند و مردگانِ خشكسالى از بركت آن زنده شوند، كه تو باران را پس از آنكه مأيوس شوند فرو فرستى و رحمت خويش را بگستردانى، و تويى سرپرست نيكوخصال.

خطـبه 115
و اينك تفسير و توضيح كلمات مشكل اين خطبه:
«إِنْصاحَتْ جِبالُنا»: يعنى كوههاى ما از خشكى و خشكسالى شكافته شده، چنانكه گويند: «اِنصاحَ الثَّوب» يعنى لباس پاره شد، و نيز گويند: «اِنصاحَ النَّبتُ وَ صاحَ وَ صَوَّحَ» يعنى گياه خشك شد.
«هامَتْ دَوابُّنا» يعنى حيوانات ما تشنه شدند. «هامَت» از ريشه «هُيام» است و آن به معناى عطش مى باشد.
«حَدابِيرُ السِّنِينَ»: «حَدابير» جمع «حِدبار» است يعنى شترى كه از راه رفتن لاغر و ناتوان شده، لذا سالى كه خشكسالى است تشبيه بدان گرديده. ذوالرّمّه شاعر گويد:
«شتران لاغرى كه از هم جدا نشوند مگر در خوابگاه بر حال گرسنگى و يا افكنده شوند در شهر بى آب و گياه».
«لا قَـزَع رَبابُها»: «قَزَع» پاره هاى كوچك و پراكنده ابر است.
«وَ لا شَفّان ذِهابُها»: «شَفّان» يعنى باد سرد، و «ذِهابُها» يعنى بارانهاى آرام، كه در اين عبارت كلمه «ذات» حذف شده است چون شنونده خود آن را فهمد.
درباره پيامبـر اكرم(ص)
خداوند او را فرستاد تا دعوتگر به حق، و رهبر و سرپرست خلق باشد. پس آن حضرت پيام پروردگارش را بخوبى رساند، و رسالتش را پاس داشت و آن را بى هيچ گونه سستى و كوتاهى به كرسى نشاند، و در راه خدا با دشمنان او جهاد كرد بدون اينكه ضعفى نشان دهد و يا پوزش خواهد. او پيشواى پارسايان و روشنگر رهجويان است.
اگر آنچه من دانم شما مى دانستيد و پرده ها بالا مى رفت و رازها آشكار مى گشت، شمايان سر به بيابان مى گذاشتيد و بر كارهاتان مى گريستيد و بر سر و سينه مى زديد و اموالتان را بى نگهبان و بى جانشين رها مى ساختيد، و هر كس تنها به خود مى انديشيد و ديگر كسى را نمى ديد و از همه مى بريد. امّا شما آنچه را به يادتان آوردند از ياد برديد و از آنچه ترسانده شديد خود را در امنيّت ديديد و در نتيجه افكارتان پريشان و كارتان نابسامان گرديد.
براستى دوست مى داشتم كه خدا بين من و شما جدايى مى افكند و مرا به كسانى كه لياقتم را داشتند ملحق مى كرد: مردمى كه به خدا سوگند داراى انديشه اى خجسته و بردباريى زياد و فزاينده بودند، به حق سخن مى گفتند و ستم را وامى نهادند، از ديرباز بر راه درست بودند و بر اساس برهان حركت مى كردند، پس به زندگى پايان ناپذير آخرت و كرامت شيرين دست يافتند.
آگاه باشيد! به خدا سوگند، پسر ثقيف45 بر شما مسلّط شود ـ همو كه بسيار كبرفروشنده و ايمان گريز است ـ و سرمايه ها و رونق زندگيتان را ببلعد و با ستمش گوشت بدنتان را آب كند.
اى «ابا وذحه»، سرگذشت خود را بيان كن!
شريف رضى گويد: «أَلْوَذَحَة» يعنى «خُنفَساء» (سوسك سياه بدبو). و اين سخن اشاره است به سرگذشت حجّاج كه در اين باره داستانى دارد كه اينجا جاى ياد آن نيست.46

خطـبه 116
كـلام
انفـاق در راه خـدا
چرا اموالتان را كه از خداست در راه خدا نمى بخشيد و انفاق نمى كنيد، و چرا جانهاى خود را كه از خداست به او تقديم نمى داريد؟
شمايان خود را به نام خدا بر بندگانش بزرگ مى داريد و نه در راه خدمت به بندگان، خداى را ارج مى نهيد. اينك از سكنى گزيدنتان در خانه هاى گذشتگانتان و جدا شدن از نزديك ترين برادرانتان پند گيريد.

خطـبه 117
كـلام
يارى مردم، تحقّق بخش حكومت عدل امام
آرى، تنها شما ياوران حق، برادران دينى، سپرهاى روز نبرد، و رازداران و محرمانيد. با كمك شما مخالفان را درهم كوبم و فرمانبرىِ دوستان را اميد برم. پس با خيرخواهى و نصيحتگزارى كه از دورنگى پيراسته و از شك وارسته باشد، مرا يارى كنيد. به خدا سوگند، من براى مردم از همه سزاوارترم.


خطـبه 118
كـلام
رشـد فكرى و جهـاد
امام ـ درود خدا بر او ـ مردم را گرد آورد و به جهاد تشويق و ترغيب فرمود، امّا آنان سر به زير افكنده سكوت كردند. حضرت فرمود: «چرا چنين شده ايد؟ مگر لال و گنگيد؟!».
گروهى از آنان گفتند: اى امير مؤمنان، اگر حركت فرمايى در ركاب توايم. امام فرمود:
اين چه بلايى است كه شما را فرا گرفته؟ نه به رشد و سعادت توفيق يابيد و نه راه درست و راست را پوييد. آيا در چنين شرايطى سزاوار است كه من از شهر خارج شوم؟ در اين موقعيّت بايد فردى از دلاوران و قدرتمندانتان كه او را مى پسندم، به جهاد قيام و اقدام كند و از شهر بيرون رود. سزاوار نيست كه من امور لشكرى و كشورى و بيت المال و امور مالى و مالياتى و داورى بين مسلمانان و رسيدگى به حقوق طلبكاران را رها كنم و آنگاه با سپاه اندك به دنبال گروهى ديگر روم، چونان تير بى پر در جعبه فراخ. جز اين نيست كه من، چونان محور سنگ آسيا، مدار كشور و حكومتم: تا در جايگاهم مستقرّم، همه چيز بجا و بسامان است و اگر آن را وانهم، چرخ زندگى و نظام از مدار خارج شود و جامعه درهم ريزد.
به خدا سوگند، اين فكر بسيار بد و نادرستى است. به خدا قسم، اگر هنگام رويارويى با دشمن اميد به شهادت نمى داشتم ـ اگر مقدّر باشد رويارويى با دشمن ـ ركاب مى زدم و از ميانتان مى رفتم و ديگر تا آخر عمر به سراغتان نمى آمدم، شمايان كه اين قدر سرزنش كننده و عيبجوى و متزلزل و ترسو هستيد.

خطـبه 119
راستى زيادىِ شمارتان هيچ دردى را دوا نكند در حالى كه دلهاتان پراكنده و از هم دور است. شما را چقدر به راه روشن واداشتم، آن راهى كه هيچ كس در آن هلاك نشود جز آن كه خود هلاكت را خواهد و پسندد.
آرى، كسى كه استقامت ورزد سرانجام به بهشت رسد، و آن كه بلغزد به جهنّم درافتد.

كـلام
دانش امـام
به خدا سوگند، دانش تبليغ آيينها و وفاى به همه وعده ها و تفسير كلمات وحى به من آموخته شده است. آرى، نزد ما خاندان پيامبر، درهاى حكمتها و حقايق روشن دين است.
آگاه باشيد كه راههاى دين يكى است و مسيرهاى آن درست، و به مقصد متّكى است. هر كس بدان چنگ زند به حق رسد و سود برَد، و آن كه از آن بازمانَد گمراه و پشيمان شود.
براى روزى تلاش كنيد كه همه سرمايه ها براى آن بايد ذخيره شود و باطنها در آن آشكار گردد. و آن كه امروز عقل او سودش نبخشد، فردا در آستانه ارتحال كه عقل او پنهان است ناتوان تر، و از سود دورتر است، و چنين كسى حتماً زيانكار خواهد بود. بپرهيزيد از آتشى كه سوزندگىِ آن شديد، و ژرفاى آن بعيد، و زيور آن غل و زنجير، و نوشيدنىِ آن چرك و خون است.
آگاه باشيد ذكر خيرى كه خدا از انسان در ميان مردم منتشر كند بسى بهتر از ثروتى است كه براى كسى به ارث گذارد كه از او ستايش نكند.

خطـبه 120
كـلام
ويژگيهاى فرمانبران مقام امامت
مردى از ياران امام به آن حضرت گفت: ما را از حكميّت باز داشتى، آنگاه بدان فرمان دادى، پس ما نفهميديم كدام يك درست تر است. امام ـ درود خدا بر او ـ دست به روى دست زد و فرمود:
اين جزاى كسى است كه دست از پيمان شسته و آن را وانهاده است. به خدا سوگند، اگر آن وقت كه شما را به دستورهايى فرمان مى دادم مجبورتان مى كردم بر كارى كه خوش نداشتيد ولى خدا در آن خير قرار داده بود، استوارتر بود. البتّه اگر پايدارى مى كرديد شما را هدايت مى كردم، و اگر به كژراهه مى رفتيد راستتان مى داشتم، و اگر به راه نمى آمديد سربه راهتان مى نمودم. ولى به كمك و همكارى چه كسى؟
من مى خواهم به وسيله شما ديگران را درمان كنم، امّا متأسّفانه خود شما براى من درديد همان گونه كه بخواهند به كمك خارى، خارى را برون كنند در حالى كه از خار جز دريدن نيايد.
خدايا، پزشكان اين درد بى درمان، درمانده شدند و آبرسانان به تشنه كامان، از اين چاه و با اين ريسمان ناتوان گشتند.
كجا رفتند مردمى كه وقتى به اسلام خوانده شدند، پذيرفتند و قرآن را تلاوت كردند و با گوش جان نيوشيدند و چون مادر به سوى فرزند مشتاقانه به جهاد شتافتند و شمشيرها را از نيام كشيدند و در جاى جاى زمين گروهاگروه به پيش رفتند؟