خطـبه 161
كـلام
رياست طلبى، مانع حقـگويى
امام ـ درود خدا بر او ـ در پاسخ يكى از يارانش كه پرسيده بود: «چگونه خويشانتان شما را از اين مقام بازداشتند در حالى كه از همه سزاوارتريد»، فرمود:

خطـبه 162
رهاست، نامتعادل مى رود وسرنشينش را به خطر مى اندازد! امّا توهنوز پيوند خويشاوندى و حقّ پرسشگرى را دارى، و چون مى خواهى بدانى، بدان:
امّا علّت زورگويى بر ما درباره خلافت ـ در حالى كه از نظر تبار برتر، و از نظر وابستگى و انتساب به پيامبر قوى تريم ـ جاذبه خلافت و رياست بود كه حرص گروهى را برانگيخت و سخاوت گروه ديگر را. ولى در هر صورت خدا بر كرسىِ عدالت و داورى برحق نشسته است و همگان در رستاخيز بدو بازخواهند گشت.
]آنگاه به قسمتى از شعر «امرءالقيس» اشاره فرمود:«غنيمتهايى كه اطراف آن را فرياد و فغان گرفته باشد، رها كن.»
كار عجيب و خطرناك پسر ابوسفيان را به ياد آر كه براستى مرا روزگار پس از گرياندن، خنداند. به خدا سوگند، اين شگفت نيست بلكه بالاتر از آن است كه شگفتى از آن به شگفت آيد و كژى و انحراف را به اوج رسانَد: آن قوم در تلاش بودند كه نور خدا را خاموش سازند، و چراغدان آن را بشكنند، و چشمه سار حق را از ريشه بخشكانند، و ميان من و خودشان آب را گل آلود كنند تا ماهىِ خلافت گيرند. در هر صورت اگر فتنه و بلا از ميانمان رفت، من آنان را به سرچشمه حقّ و عدل رهبرى كنم، وگرنه «حسرتى بر تو نيست، كه خداى بدانچه كنند آگاه است»60.
شـناخت ذات و صفات الهى
سپاس خداى را آن آفريدگار بندگان، گسترنده زمين و مكان، جارى كننده سيلاب در سراشيبها، و روياننده گياهان در بلنديها. همو كه اوّل است ولى اوّليّت او آغازى ندارد و هرگز نيستى پيشاپيش او نبوده است، و نيز ازليّتش پايانى ندارد و نيستى بر او سايه نيفكنَد. او همواره نخست نخستين است و هميشه باقى و دائم، و دست كوتاه زمان هرگز به دامان بلندش نرسد. رويها بر آستانش خاكسار، و لبها به وحدانيّتش گويا و خوش گفتار.
محدوديّت پديدگان را به هنگام آفرينش برملا ساخت تا هرگز با ذات نامحدودش مشتبه نگردند، و هيچ وهم و خيالى چهارچوبى برايش نسازد. «طاير خيال» هرگز به بلندآستان او نرسد تا در حصارش گيرد و حركات او را كنترل كند، و هيچ اندام و ابزارى عرصه را بر او تنگ نسازد و او را به عجز و نياز واندارد. او فراتر از زمان است و لذا پرسش نشود كه از چه زمانى بوده است؟ نيز بايسته نيست گفته شود تا چه زمانى خواهد ماند؟
اوست پيداى راستين كه نبايد گفت از كجا طلوع و ظهور كرده، و هموست حقيقت ناشناخته دور از فهم ممكنات كه نبايد در محدوده تنگ «اشياء» او را جستجو كرد و يا جايگاهى براى او پنداشت، كه «مكان» جايگاه «اشياء» است و او آفريدگار اشياء.
او پديده نيست تا دستخوش دگرگونى و انحلال شود، و در فراسوى پرده اى ننشسته تا در احاطه و اختيار ديگرى قرار گيرد. نزديكى او به اشياء چون چسبيدن اجسام به يكديگر نيست، و نيز دورى او از آنها جدايى و بيخبرى نباشد. بندگانش لحظه اى از او مخفى نباشند و كلمه اى از كلماتشان از او پوشيده نمانَد، و هيچ پشته و تپّه اى مانع از نظر او نگردد، و هيچ گامى در شب تاريك و يا آرام شبى كه ماهتاب نور خود بگسترانَد و پس از افول آن، خورشيد پرفروغ از افق سر برآرد و در پرتو آن، زمان و روزگار دگرگون شود، پوشيده نمانَد، آرى همين شبى كه روى آورَد و روزى كه پشت كند.
او پيش از هر نتيجه و مدّتى، و هر شمارش و تعدادى است.پاكيزه باد نامش از آنچه مشركان و تشبيه كنندگان بدو نسبت دهند از خصوصيّات پديدگان چون مقدار و ابعاد سه گانه، و گزينش مسكن و جاى گرفتن در مكان.
محدوديّت و چهارچوب، ويژه مخلوقات است و به غير ذات پاك الهى نسبت داده شود. او اشياء را از روى الگوهاى پيش ساخته ازلى و قالبهاى قديمى كه براى ابد باشد نيافريد، بلكه آنچه آفريد، موزون و ترازمند است و هر صورت و نقشى كه پديد آورد، زيبا و بهنجار. هيچ چيز در برابر او روى نگردانَد و نافرمانى نكند، و او از فرمانبرىِ هيچ فرمانبرى سودى نبرَد. آگاهى او از درگذشتگان پيشين چون حضور زندگان زمان در پيشگاه اوست. دانايى او به آنچه در بلند آسمانهاست چون دانش اوست بدانچه در زمينهاى پست دور است.
بخش ديگرى از همين خطبه است
اىآفريده موزون و پديده در تاريكىِ زهدان و پرده هاى سنگين و تودرتو، تو همانى كه از گِلِ فشرده پديد آمدى و در جايگاهى مطمئن تا روز معلوم و عمر معيّن نشسته اى. تو به صورت «جنين» در شكم مادرت موج مى زدى و شنا مى كردى. نه آوازى را مى شنيدى و نه توان پاسخ گفتن به دعوتگرى را داشتى. آنگاه از جايگاهت به خانه اى كه نديده بودى و راههاى منافع آن را نمى شناختى، بيرون رانده شدى. راستى چه كسى به تو آموخت كه شير از پستان مادر بنوشى و هنگام نياز، بدانجا كه بايد، روى آورى؟
دريغا! آن كه صفات صاحبان اندام و ابزار را نشناسد، حتماً از درك و فهم صفات آفريدگار آنها ناتوان تر، و از دستيابى به ژرفاى مخلوقات دورتر خواهد بود.

خطـبه 163
كـلام
شـورش مردم عليه عثـمان
آنگاه كه مردم خدمت امام رسيدند و از عثمان شكوه و شكايت برده درخواست كردند كه با او سخن گويد تا رضايت مردم را فراهم آورَد، امام ـ عليه السّلام ـ بر عثمان وارد شد و چنين فرمود:
من براى تو پيام آور و سفير مردمم. به خدا سوگند، نمى دانم با تو چه گويم، زيرا تو همه چيز را خوب مى دانى و مسأله اى نيست كه براى تو ناشناخته باشد و بر هرچه تو را بدان راهنمايى كنم، آگاهى. بى ترديد آنچه ما مى دانيم تو هم مى دانى. ما به چيزى پيشتر از تو دست نيافته ايم تا تو را از آن خبر دهيم و جلسه سرّى و محرمانه اى نداشته ايم تا آن را به اطّلاع تو برسانيم و همان گونه كه ما در جريان رويدادها هستيم و ديديم و شنيديم، تو هم ديده و شنيده اى و چون ما در صحبت و خدمت رسولخدا ـ درود خدابر او و آلش ـ بوده اى.
و پسر ابوقحافه (ابوبكر) و پسر خطّاب (عمر) در عمل به حق از تو سزاوارتر نبودند. تازه تو به پيامبر از آنان نزديك تر و از نظر خويشاوندى پيوسته ترى و افتخار دامادىِ آن حضرت نصيب تو گشته نه آنان. پس تو را به خدا، تو را به خدا، به داد خودت برس! به خدا تو نابينا نيستى كه بينا شوى و نادان نيستى كه آموزش خواهى. براستى كه راههاى هدايت هويدا و پرچمهاى دين برپاست.
اينك بدان كه برترينِ بندگان خدا نزد او راهبر دادگرى است كه به راه هدايت رود و مردم را به حق رهبرى كند، پس سنّتها و روشهاى معلوم و شناخته شده را برپا دارد و بدعتهاى ناشناخته را از بين برَد. بى شك سنّتها روشن است و نشانه هاى آن آشكار، و بدعتها ظاهر است و نشانه هاى آن هم در اختيار.
و بدترينِ مردم نزد خدا پيشواى ستمگرى است كه خود گمراه باشد و ديگران را به گمراهى كشانَد، با سنّتهاى باسابقه و مورد استفاده درافتد و بدعتهاى مردم را زنده كند. و من از رسولخدا ـ درود خدا براو و خاندانش ـ شنيدم كه مى فرمود: «روز قيامت پيشواى ستمگر را آورند كه هيچ ياور و عذرخواهى براى او نباشد، پس او را در آتش دوزخ درافكنند و او در آنجا همانند سنگ آسيا بچرخد و آنگاه او را در قعر جهنّم به زنجير كشند و زندانى كنند».
و من تو را به خدا سوگند دهم و از تو خواهم كارى نكنى كه خليفه كُشى باب شود و تو اوّلينِ آن باشى، كه آن حضرت مى فرمود: «در اين امّت پيشوايى كشته شود كه كليد قتلها تا روز رستخيز باشد، و بلاى شبهه از آنجا نشأت گيرد و باب فتنه از آن گشوده و پراكنده شود. آنگاه مردم حق را از باطل تشخيص ندهند، و در امواج و كوران درگيريها افتند، و همه چيز درهم و برهم شود، و زشت و زيبا درهم آميزد».
پس تو را نصيحت مى كنم كه در اين آخر عمرى و پيرى، «مروان» عقل منفصلت نباشد و زمام اراده و اختيارت را نگيرد تا تو را به هر جا كه خواهد برَد.
در اين موقعيّت، عثمان به امام عرض كرد: با مردم صحبت فرما و از آنان بخواه به من مهلت دهند تا آنان را از ستمهايى كه بر ايشان رفته است نجات دهم. امام فرمود:
موارد ظلمى كه در مدينه است مهلت نمى خواهد. هم اكنون دستور رفع ظلم را صادر كن، و مهلت براى دوردستها نيز آن است كه تا فرمانت بدانان رسد.
خطـبه 164
در آفرينش شگفت طاووس
رازهـاى آفرينش
خداوند آفرينش شگفت پديدگان را نوآورى كرد: از جاندار و بيجان، ساكن و متحرّك; و آنها را نشانه خداشناسى و شاهد ربوبيّت خويش ساخت آنچنان كه دانايان دريابند و بدان اعتراف كنند و تسليم آن گردند.
خداوند بانگ دلايل توحيد را در گوشمان طنين انداخت و پرندگان گونه گون را آفريد و آنها را در درّه ها و شكافهاى زمين و ستيغ بلند كوهها جاى داد، برخى از آنها را بالدارانى مختلف به شكلهايى متفاوت كه همگان در رشته تسخير و اراده و اداره اويند. آنها در جوّ بيكران و در فضاى لايتناهى توسّط بالهايى كه مجموعه اى از قانونها و قانونمنديهاست پرواز كنند.
خداوند آنها را در شرايطى هستى داد كه هيچ آثارى از اين صورت شگفت نبود، و اعضاءِ و جوارحشان را در سازمان اسرارآميز «مفصلها» ارتباط و پيوند داد، و برخى را به خاطر ستبرىِ اندام، از پرواز بلند در فضا بازداشت و چنين مقرّر فرمود كه پروازشان در نزديكى زمين و بر فراز بامها صورت گيرد. و آنان را در پرتو قدرت شگرف و زيبا و صنعت دقيق خود به شكلهاى گونه گون رنگ آميزى كرد. پس برخى از آنان در رنگ يكدستى كه هيچ رنگى آميزه آن نيست فرو رفته اند و برخى ديگر گردنبندى از رنگ ديگر بر گردن دارند.
و از همه شگفت تر آفرينش طاووس است كه خداوند آن را در نيكوترين و استوارترين شرايط بيافريد و در زيباترين شكل رنگ آميزى نمود. پرهاى آن را تماشا كن كه چگونه كوتاه و بلند آن در كنار هم تنظيم گرديده و چه زيبا طبقه بندى شده، شگفتا! كه چگونه به وسيله سلسله اعصاب و استخوانها به حركت درآيد و باز و بسته شود، و دُمى بلند كه چون لباس عروسان به روى زمين كشيده شود.
آنگاه كه به سوى طاووس ماده خرامد پرهاى خويش به كرشمه گشايد كه چنانچون چترى سايه بر سرش اندازد، گويى بادبان كشتىِ «دارين»61 است كه ناخدا آن را برافراشته.
او به رنگهايش مى نازد، و به نازشهايش مى خرامد، و چون خروس با مادينه اش درمى آميزد، و با هيجانى تند به جفت گيرى مى پردازد. اين نكات شگفت، نقل قول از ديگران نيست كه احياناً راويش ضعيف باشد، بلكه آنچه مى گويم خود ديده ام. گرچه بعضى پندارند كه طاووس از اشك چشم نرينه خويش باردار شود، بدين شكل كه قطرات سرشك در ديده اش گرد آيد و مادينه آن را بخورد و آنگاه تخم گذارد نه از راه آميزش، باز هم شگفت تر از زاغ نيست كه گويند از راه انتقالِ چيزى از منقار به منقار است.
به طاووس نگاه كن كه «نى پر»هاى او را چون دانه هاى شانه اى نقره گون بينى و آن پرهاى پرنقشونگار كه بر آن روييده و دايره هاى شگفت خورشيدمانند را چون زر ناب و پاره هاى زبرجد جلوه گر ساخته است.
و اگر اين آفرينش حيرت زا را بدانچه از زمين رويد تشبيه كنى، بايد بگويى كه مجموعه گلهاى رنگارنگ بهارى است; و اگر آن را به لباس مانند سازى، چونان جامه هاى نگارين است و يا بُردِ زيبا و چشم نوازِ يمانى; و اگر به زيورها و پيرايه ها همشكل سازى، چون نگينهاى رنگارنگى است كه در حلقه سيمين جواهرنشان نشسته است.
دوباره طاووس را تماشا كن كه به ناز و كرشمه خرامد و هر دم به دُم و بالش خيره شود و از زيبايى لباس و جلوه پرهاى سحرآميز و رنگينش چنان به شادى آيد و سرمست شود كه فرياد خنده برآرد، ولى آنگاه كه چشمش به پايش افتد چنان ناله سر دهد كه گويى بلند بلند بگريد و به اين و آن التماس و استغاثه كند و دردمندىِ خود را بى پرده برملا سازد، زيرا پاهايش زشت و لاغر چون پاى خروسان «خلاسى»62 است كه به زشتى زبانزد است; و از كنار پايين ساقش خارى پنهان رُسته است; و يال او را موهاى بلند سبز و پرنقشونگار فرا گرفته; و بالاى گردنش چون ابريق بلند و سيمين است و قسمت زيرين آن تا نزديكى شكم چون «وسمه يمنى»63 نيلگون، و يا به مانند پرده اى حرير كه بر آينه اى صاف و شفّاف فروافتاده باشد، و گويى تور سياه رنگ زيبايى كه از شدّت زيبايى و برّاقى سبز خوشرنگى جلوه كند، بر سر افكنده است; و گوش او را گويى نقّاشى چيره دست، به رنگ گل بابونه سفيد درآورده است كه از شدّت سفيدى مى درخشد، پس اين سپيدى در آن سياهى خودنمايى مى كند.
و كمتر رنگى است كه در طاووس به كار نرفته باشد، تازه از شدّت صفا و درخشندگى در اوج است و از همه رنگها برتر. پس بال او چون شكوفه هاى وحشىِ خودروست كه نه باران بهارى آنها را پرورش داده و نه آفتاب تابستان.
و گاه شود كه پرهاى طاووس چون برگ پاييزان بريزد و يكى پس از ديگرى بيفتد، ولى بزودى جاى آن رويد و رويد تا به شكل نخستين بازگردد در حالى كه با رنگ سابقش تفاوت نكند و هيچ رنگى در غير جاى خود نرويد.
و چون پر طاووس را نيك بنگرى، رنگ گل سرخ نمايد و گاه سبزى زبرجدى، و زمانى هم زرد طلايى.و چگونه ژرفاى فكر بدين صفتها دست يازد، يا انديشه هاى تيز وتوانا بدان رسد، يا گفتار وصف كنندگان وصف آن را به رشته درآورَد و حال آنكه وهمها از درك كوچك ترين اجزاءِ او و زبانها از توصيفش ناتوان است.
پاكيزه باد نام خداوندى كه انديشه ها را از وصف آفريده اى (طاووس) كه در برابر ديده ها جلوه گر است مبهوت ساخته; آفريده اى كه چشمها آن را در صدف صنع الهى، هماهنگ و خوشرنگ دريابد، و زبانها را از وصفش بازداشته و از اداى شكرش درمانده كرده است.
پاكيزه باد نامش كه موران و پشه گان تا بزرگتر از آنها چون نهنگان و فيلان را استوار و بهنجار ساخت.و نظام متين الهى چنان است كه هر جاندارى سرانجام شربت مرگ را چشد و از اين عالم پر كشد.
از همين خطبه است در وصف بهشت
و اگر با چشم دل بدانچه براى تو از بهشت توصيف شود نيك بنگرى، بى شك زيباييهاى دنيا و شهوات و لذّتها و چشم اندازهاى پرنقشونگار آن ديگر در نظرت جلوه نكند و دلت را نربايد. و ترنّم برگ درختانى كه ريشه در تپّه هاى مُشك دارد و در كنار جويباران، بوسه هاى نسيم را شاهد است، انديشه را مبهوت سازد، و خوشه هاى مرواريدِ تر در شاخسار نرم و سبز درختان خرما و جلوه ميوه هاى گونه گون در صدف گلبرگهاست كه بى رنج و زحمت در اختيار بهشتيان قرار گيرد تا هر طور كه خواهند، چينند.
آرى، و در آستانه قصرها از آنان با شهد عالى و شربتهاى روح افزا پذيرايى كنند و همواره لطف و كرامت الهى، آنها را بدرقه نمايد تا به خانه امن و آرامش مينو درآيند و از رنج سفر بياسايند.
پس اى شنونده، اگر سيماى زيباى بهشت را به چشم دل بينى و خود را در آن فضاى ملكوتى يابى، بى شك از شوق قالب تهى سازى و از اشتياق و شتابى كه براى رسيدن به آن همه نور و سرور دارى، از حضور من به عالم ديگر سفر كنى.
خداوند ما و شما را از آنانى قرار دهد كه با قلبشان تلاش كنند تا در سايه رحمت الهى به مقامات و منازل ابرار رسند.
شرح و توضيح برخى از ناشناخته هاى اين خطبه:
1. «يَؤُرُّ بِمَلاقِحِهِ»: «الأَرُّ» كنايه از زناشويى است.
2. «القِلْعُ»: بادبان كشتى.
3. «دارِىٌّ»: «دارين» نام شهرى است بر كنار دريا كه از آنجا عطر
صادر مى گردد و «دارىّ» منسوب بدانجاست.
4. «عَنَجَهُ»: برگرداند. در مَثَل گفته مى شود ناقه را برگرداندم.
5. «النُّوتِىُّ»: ناخدا.
6. «ضَفَّتَىْ جُفُونِهِ»: دو گوشه پلك چشم.
7. «فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ»: «فِلَذ» جمع «فِلْذَة» يعنى قطعه.
8. «الكَبائِسُ»: جمع «الكِباسَة» يعنى خوشه.
9. «العَسالِيجُ»: شاخه ها كه مفرد آن «عُسْلُوج» است.

خطـبه 165
دين شـناس باشيد
خردسالان بايد از بزرگسالان پيروى كنند و بزرگسالان نسبت به خردسالان مهربان باشند. و شمايان نبايد چون جفاكاران دوران جاهليّت باشيد كه نه دين شناس بودند و نه خداشناس، مانند تخم سنگخواره64 در سنگواره كه شكستنش گناه، و نگه داشتنش شرّ و فساد است.
از همين خطبه است
امان از اين ياران كه پس از الفت و سازوارى پراكندند، و گروهك خوارج وحدتشان را شكستند، و از مركزيّت و امامشان دست شستند. در اين فتنه برخى ملازم حق بودند و شاخسارى از آن درخت تناور را محكم گرفتند و به هر سو كه مايل مى شد، ميل كردند.
تا آن روز كه خداى تعالى آنان را براى سرنگونى بنى اميّه چون ابر پاييزان دوباره گرد هم آورَد و ميانشان سازگارى افكنَد، و آنگاه چون ابر به هم فشرده متّحد شوند و به دنبال آن، درهاى پيروزى به رويشان گشوده گردد، و از پادگانها و اردوگاهها چون سيلاب ويرانگر باغهاى «سبا» سرازير شوند، چندان كه ديگر هيچ چيز سر راه خود باقى نگذارند و هيچ مانع و سدّى جلوه دارشان نباشد، و از حمله و هجوم آنان رشته كوههاى به هم پيوسته و ارتفاعات بلند مانع نشود.
خداوند آنان را در دامن درّه ها و مخفيگاه كوهها مستقر گردانَد، سپس چون چشمه ساران كه به هم پيوندند، سيل آسا حمله كنند و حقّ مظلومان را بازستانند و ستمگران را از شهر بيرون بريزند و اهل حق را جايگزين سازند. و چنان شود كه ـ به خدا سوگند ـ آنچه بنى اميّه از قدرت و مكنت در دست دارند، از دست دهند همان گونه كه آتش پيه را آب كند.
اى مردم، اگر به يارى حق برمى خاستيد و از باطل حمايت نمى كرديد، كسى كه همرديف شما نيست (معاويه) به شهرهاتان چشم طمع نمى دوخت و توان آن را نمى يافت كه بر شما چيره شود. ولى شما بر اثر فرمان نبردن از امام خود، چون قوم موسى سرگردان شديد.
و به جان خودم سوگند كه سرگردانيتان پس از من افزوده خواهد شد، زيرا حق را پشت سر نهاديد و از يارى آن دست برداشتيد، و از آشنايان و خدمتگزاران بريديد و به بيگانگان پيوستيد. بدانيد اگر شما به نداى امامتان پاسخ مثبت مى داديد و او را پيروى مى كرديد، به راه پيامبر سوقتان مى داد، و از رنج ظلم و سرگردانى رهاتان مى ساخت، و سنگينى كُشنده و جانكاه را از دوشتان برمى داشت.

خطـبه 166
در آغاز خلافتش فرمود
سـبكبار شـويد
خداى سبحان كتابى هدايتگر فرو فرستادو درآن «خير»و «شر»را بيان نمود. پس اينك شما راه خير را برگزينيد تا به سرمنزل سعادت برسيد، و از سمت و سوى شرّ و بدى بپرهيزيد تا در زندگى كامياب، و از انحرافها بيمه شويد.

خطـبه 167
بهوش باشيد و با همه وجود در راه انجام واجبات به پا خيزيد. آنها را براى اطاعت فرمان الهى و به منظور رسيدن به قرب ربوبى گردن نهيد و بدانها جامه عمل بپوشانيد تا بهشتى شويد. بى شك خداوند محرّمات (نارواها) را بى جهت حرام نكرده است، و حلالها همه مفيد و پرسودند كه آنها را جايز و روا شمرده است. احترام و ارج مسلمانان را از هر چيز برتر و بالاتر ديده و حقوق مسلمانان را در سايه «اخلاص» و «توحيد» محكم گردانيده. پس مسلمان كسى است كه ديگر مسلمانان از دست و زبانش آسوده و در امان باشند مگر در راه اجراى حق، و آزار مسلمان روا نيست مگر آنجا كه تنبيه او واجب باشد. به سوى رستاخيز سبقت گيريد و براى زندگى جاودانه خويش بشتابيد، و بهويژه يكايكتان براى مرگ آماده شويد و توشه برچينيد، كه پيشينيانتان پيشتر كوچ كرده و در انتظار سرنوشت خويش اند، و اين شبان مرگ است كه «بانگ الرّحيل» سر داده و شمايان را به پيش رانَد. سبكبار شويد تا سريع و آسان برسيد، كه پيش رفتگانتان به انتظار بازماندگانند تا همگان يكجا به محشر درآييد.
اى مردم، خدا را در نظر آريد و بندگان او را ميازاريد و شهرها را به ستم ويران نكنيد، كه شمايان در پيشگاه عدل الهى مسؤوليد و از همه چيز پرسش شويد حتّى از سرزمينها و چارپايان.
خداى را فرمان بريد و از درِ عصيان و طغيان وارد نشويد. هرگاه خيرى ديديد بدان چنگ زنيد، و از هر شرّى در هر زمان بپرهيزيد و دامانتان را از آن پاك نگه داريد.

كـلام
نقش مردم در قتـل عثمان
پس از آنكه مردم با امام به خلافت بيعت كردند، گروهى از صحابه به حضرت گفتند: اگر بعضى از كشندگان عثمان را كيفر دهى آتش فتنه خاموش شود. امام ـ درود خدا بر او ـ در پاسخ چنين فرمود:
اى برادران، اين طور نيست كه آنچه شما مى دانيد من ندانم. ولى چه كنم، آنها كه بر او شوريدند توده مردم بودند كه اينك در اوج اقتدارند نه در اختيار ما; و همينها بودند كه بردگانتان با آنان به پا خاستند و انقلابى خونبار آفريدند و باديه نشينانتان بدانان پيوستند، و آنان هم اكنون در جمعتان هستند و آنچه بخواهند، به شما تكليف كنند و دست به هر كارى زنند.
آيا در چنين شرايط، جايى براى انتقام گيرى هست و آيا مى شود توده مردم را در برابر ترور يك فرد به قتل رساند كه اين از شيوه هاى زشت جاهليّت است، و تازه اين شورشيان از يك حزب و گروه نيستند بلكه ريشه دار و از متن مردمند.
اگر مردم در برابر خونخواهى عثمان به حركت آيند و اقدامى ناپخته صورت گيرد، چند دسته خواهند شد: برخى موافق شمايند و برخى بر خلافتان، و سومين، رأى سومى دارند. پس شكيبا باشيد تا آرامش حاكم گردد و دلها به ساحل سكون نشيند و در سايه سار امنيّت و رفاه، هر كس به حقّ خود دست يازد.
اينك مرا در ايجاد آرامش و امنيّت يارى دهيد و گوش به فرمانم باشيد و كارى نكنيد كه نيروها نابود شوند و توانها فرسايش يابد و سستى و ذلّت پديد آيد.
من تا سرحدّ امكان سازگارى و مدارا كنم امّا اگر ناچار شوم، دست به شمشير زنم، كه: «آخرين درمان داغ كردن است».

خطـبه 168
آنگاه كه «ياران شتر» به بصره مى كوچيدند
پاسدار حكومت اسـلامى باشيد
خداى بزرگ پيامبرى راهنما، با كتاب و منشورى گويا، و فرمانى پايدار و برپا فرستاد كه هيچ كس جز آن كه سزاوار هلاكت است هلاك نشود.
بى شك بدعتهاى سنّت نما هلاكت آرد مگر آنكه خداوند از آن در امان دارد. براستى حكومت الهى است كه كارتان را به سامان رسانَد و از سقوط نگاهتان دارد، پس اطاعت و پيرويتان را بدون ترس از سرزنش و يا اكراه تقديمش كنيد.به خدا سوگند، اگر چنين نكنيد، حكومت اسلامى از دستتان برود و ديگر به سويتان روى نكند و براى هميشه به دست ديگران افتد.
اينان (طلحه و زبير) به خاطر خشم و ناخرسندى از امارت و حكومت من، دست وحدت و همكارى به يكديگر داده و همدست و همداستان شده اند، و من تا آنگاه كه يكپارچگى و امنيّت شما به خطر نيفتد و نظام اجتماعى متزلزل نگردد، شكيبايى كنم.
بديهى است اگر آنان بر اين رأى سست و فاسد پاى بفشرند، نظام مسلمانان و رشته زندگيشان گسيخته شود.
جز اين نيست كه اينان به خاطر دنياطلبى و حسادت به كسى كه خدا اين حكومت را بدو بخشيده است، دست به اين بلوا زده اند و مى خواهند حكومت او را سرنگون سازند، و ما خواستار آنيم كه شما به كتاب خداى و روش پيامبر عمل كنيد، و به حقّ او قيام نماييد، و سنّت او را به پاى داريد.

خطـبه 169
كـلام
ضـرورت آگاه سازى
آنگاه كه امام ـ عليه السّلام ـ به بصره نزديك مى شد، گروهى از بصريان، مرد عربى را فرستادند كه برنامه و موقعيّت آن حضرت را با «اصحاب جمل» بررسى كند و خبر آورَد تا شبهه از دل آنان بزدايد. امام ـ درود خدا بر او ـ حقيقت مطلب را براى او بيان فرمود و سرگذشت خود را با آنان چنان روشن ساخت كه آن نماينده به حقّانيت امام پى برد. آنگاه امام بدو فرمود: «بيعت كن». و او در پاسخ گفت: من فرستاده قومى هستم كه تا به سويشان بازنگردم دست به كارى نزنم.آنگاه امام ـ عليه السّلام ـ چنين فرمود:
بگو ببينم اگر آنها كه پشت سر تو هستند و تو نماينده آنانى، تو را به عنوان خبرآورنده اى كه در جستجوى سرزمينى سبز و پرباران است فرستاده باشند، و تو به سويشان بازگردى و از سرزمين پرآب و علف خبر دهى ولى آنان مخالفت كنند و بيابان خشك و لم يزرعى را برگزينند، چه مى كنى؟
گفت: با آنان مخالفت كنم و همان سرزمين سبز و پرآب را برگزينم. آنگاه امام ـ درود خدا بر او ـ فرمود: «پس در اين صورت دستت را براى بيعت دراز كن!».
آن مرد گفت: به خدا سوگند، موقعى كه حجّت بر من تمام است نمى توانم مخالفت كنم و نپذيرم، پس با امام بيعت كردم. آن مرد «كليب جرمى» شناخته شده است.

خطـبه 170
كـلام
آنگاه كه در رزمگاه صفّين تصميم به نبرد با دشمن گرفت
دعا به هنـگام جهاد
اى خداى سپهر بلند و فضاى گسترده در بند كه آن را بستر شب و روز، و پايگاه خورشيد و ماه، و مسير ستارگان سيّار قرار دادى، و ساكنان آن را قبيله اى از فرشتگانت كه از نيايش با تو خسته نشوند مقرّر فرمودى.
اى خداى اين زمين كه آن را قرارگاه مردم، و مسكن حشرات و چارپايان و آنچه به شمار نيايد از ديدنيها و ناديدنيها ساختى. و اى پروردگار كوههاى سر به فلك كشيده استوار كه براى زمين چون ميخها و براى آفريدگان تكيه گاهها هستند.
اى خدا، اگر ما را بر دشمنان پيروز گردانى، از تجاوز نگاهمان دار و در راه حق ثابت قدم و پايدارمان فرما; و اگر آنان را بر ما چيره ساختى، شهادت را روزيمان كن و از فتنه در امانمان دار.
كجاست آن نگهبان غيرتمند از خاندان و شهروند خويش به هنگام نزول بلا كه از ناموس و عزّت خود دفاع و حمايت كند؟آرى، ننگ و عار در پشت كردن به جبهه و فرار است و بهشت مينو پيش رويتان.

خطـبه 171
حق طلبـىِ امام
سپاس خداى را كه هيچ آسمانى آسمان ديگر را از او نپوشانَد و نه هيچ زمينى زمين ديگر را.
و از همين خطبه است
گوينده اى به من گفت: اى پسر ابوطالب، تو بر امر خلافت چه حريصى! ولى من گفتم: نه چنين است به خدا كه شما حريص تريد و از پيامبر دورتر، در حالى كه من به خلافت سزاوارترم و به پيامبر نزديك تر. براستى جز اين نيست كه من حقّ خود مى طلبم ولى شمايان حق كشى مى كنيد و ميان من و آن جدايى مى افكنيد و رو در رويم مى ايستيد.
پس آنگاه كه در حضور حاضران با منطق كوبنده سخن گفتم و او حجّت و دليلم را شنيد، مبهوت ماند و نمى دانست چه بگويد!
بارخدايا، مرا در برابر قريش و آنها كه به كمكشان برخاستند يارى فرما، كه آنان رشته خويشاوندى با مرا بريدند و موقعيّت عظيمم را ناديده گرفتند و عليه من در آنچه حقّم بود همدست شدند و با من درافتادند، و آنگاه گفتند: آگاه باشيد كه حق گرفتنى است و تو بايد آن را رها كنى تا ما برگيريم!
نيز از همين خطبه است در ياد ياران شتر
طلحه و زبير دست به شورش زدند و همسر پيامبر (عايشه) را به همراه خود «يدك» كشيدند، همان گونه كه كنيز زرخريد را براى فروش به اين نيّت بازگشتند، و از حق روى گرداندند، و در وادىِ گمگشتگى سقوط كردند.