خطبه 1
درباره آفرينش آسمان، زمين و آدم
آغاز آفرينش

سپاس و ستايش ويژه خداست كه هيچ زبانى از عهده آن برنيايد، و شمارشگران زبردست و ماهر، شمار نعمتهاى او را نتوانند، و تلاشگران پرتوان از اداى حقّ او ناتوانند، و ژرفاى انديشه بر كرانه بيكران او سرگردان است.
هيچ حصارى گستره صفات الهى را تنگ نگيرد، و دست و زبان از وصف جمالش درمانَد، و هنگام و پايانى بر آن نباشد.
آرامش زمين در پرتو صـخره ها
خدا آفريدگان را در پرتو قدرت خويش برنهاد، و بادها را پيشقراولان رحمتش پراكند، و با صخره ها لرزش زمين را مهار كرد.
فرهنگ شـناخت
آغاز دين، شناخت خداست، و شناخت راستين، حق باورى و دل بدو دادن است، و باور كامل، پيرايش ذاتش از آلايشِ شرك است، و حقيقت توحيد، اخلاص و ستردن ريا است، و كمال اخلاص، بينش وحدت در ذات و صفات الهى است، كه هر «صفتى» خود شاهد جدايى با «موصوف» است و هر «موصوفى» فريادگر دوگانگى با «صفت».
پس آن كه خداى سبحان را چنين به وصف آرد، همسنگ آدميانش ساخته است، و آن كس كه همتايى براى او بيند، ذات پاك الهى را دوگانه ديده است.
و دوگانگى در حكم تجزيه اوست و تجزيه خداوند يعنى نشناختن او. و آن كس كه خداى را در «سويى» بيند و بدو اشاره كند، او را محدود ديده و در شمار آفريدگان شمرده است.و آن كه بپرسد خدا در كجاست و يا قلمرو حكومتش تا كجاست، وابسته آنجا قرارش داده و بخشى از هستى را از حضور او غايب ديده است.
عالم محضـر خداست
«هست»يى كه غبار پديدگى بر دامن كبريايش ننشسته و از مرز عدم ظهور ننموده است.
او با همه پديدگان است ولى ناپيوسته، و جداى از آنهاست، نه چون بيگانه.
انجام امور به دست اوست امّا نه در محدوده «ابزار» و «حركتها».«بينا»ست از آنگاه كه «نگرش سويى» نبوده است.«يكتا»ست چون والاتر از آن است كه آفريده اى دمساز او گردد و فقدانش دلتنگى آرد.
آفرينش بى الگوست، و آفريدگار بى دستيار، و آفريدگان در مناسب ترين جايگاه
خداوند آفريدگان را از آغاز، بى هيچ «جولان انديشه» و بهرهورى از تجربه، پى افكند و نيازى به حركت جديد1 در ذات خود و يا «همامه اى»2 از فراسوى آن نداشت.هر چيز را به هنگام آورد، و دوگونگان را همگون ساخت، و هر پديده را سرشت ويژه داد و بدان پايبند كرد.او پيش از آفرينش، آفريدگان را مى شناخت و از زير و بم اين شعرِ ناسروده آگاه بود و بر جزئيّات و جوانب و انجام آن محيط.
آفرينش فضا، آغاز آفرينش جـهان
خداى سبحان مجموعه اى از فضاى نامتناهى و كرانه هاى بيكران و فشار هوا را آفريد، و آبى موّاج و پرخروش را در آن روان ساخت و اين امواج را بر گرده تندبادى سخت برنشاند. فرمان ايزدى آب را از فروپاشى بازداشت و در چارچوب و مرز خود نگه داشت، و چنين شد كه فشار هوا، آب را در بستر خود تنگ گرفت.
نقش امواج باد و تلاطـم آب در آفرينش
آنگاه خداى پاك، توده اى از باد سخت و مداوم را كه تنها موج آفرين بود، از خاستگاهى دور برانگيخت و آن را فرمان داد كه آبهاى برهم انباشته را درهم آميزد و امواج آن دريا را بپراكنَد و بشدّت چون مشك متلاطم به حركت آورَد و چونان كه در فضا مىوزد، طومار آب را درهم پيچد بدان سان كه همه اجزاءِ آب ممزوج گردد و ساكن و متحرّك آن به هم آيد، تا چون كوهى بلند سر برآورد و از فراز آن توده كف پديد آمد.
چگونگىِ آفرينش آسـمانها
و خداوند كفها را در هوايى گسترده و فضايى باز بالا برد و در كارگاه عظيم و نامرئى آفرينش، هفت آسمان را زيبا و بهنجار آفريد زيرين آنها چون موج مهارشده و فرازين، بامى محفوظ و برافراشته; درحالى كه هيچ پايه اى آنها را بر دوش نگرفته و هيچ ميخ و رشته اى آنها را به نظام نياورده است.
سـتارگان آرايش آسـمانند
آنگاه خداى عزيز آسمان را با زيور ستارگان و نور درخشان بياراست و خورشيد تابان و ماه نوربخش را در سپهر گردون كه در تحرّك و سير و دَوَران بود، بيفروخت.
آفرينش فريشـتگان
خداوند بلنداى آسمان را جايگاه فرشتگان خود ساخت و از گونه گونشان آكند:
 گروهى سجده گزارند كه به ركوع برنخيزند.
 برخى معتكف آستان ركوعند كه به قيام نپردازند.
 سه ديگر ايستاده نيايشگرند و از رازگويى با خدا آزرده و ملول نگردند و آنان را خواب و بيهوشى و فراموشى درنگيرد.
 دسته اى امين وحى خداوند، و پيام رسان به سفيران او، و پيك فرمان و قضاى الهى اند.
 ديگر گروه، محافظان بندگان و پاسداران بهشت اند.
 ديگر آنان كه اعماق زمين را زير پا دارند، و از فراسوى آسمانها برترند، و در اقطار زمين نگنجد، و دوشهاشان پايگاه عرش الهى است، و بالهاشان
فروتنانه آن را به پرواز آرد، و حجابهايى از عزّت و قدرت الهى، از ديگر فرشتگان ممتازشان ساخته است.
آنان پروردگار را در پرده پندار نبينند، و سيماى آفريدگان را بر جمال ذاتش سايه نزنند، و «اوج» بى نهايت را در «بُعد» مكان محدود نسازند، و با همتاسازى بدو اشارت نكنند.
از همين خطبه است در صفت آفرينش آدم ـ درود خدا بر او ـ
آفرينش انسـان
آنگاه خداى سبحان گزيده اى از گونه گون خاك هموار و ناهموار، و حاصلخيز و شوره زار زمين را برگرفت و آب بر آن فرو پاشيد و به نهايت درهم آميخت تا آماده گشت، پس تنديسى پديد آورد با همه اندامها و پى و بندها. در پرتو مهر ايزدى، پيكره نخستين انسان، راست قامت و سنگسا شد تا آن روز كه در دفتر تقدير رقم خورده و مهلتى كه در علم الهى گذشته است.
طلوع مهربان و نوازشگر روح خدا كالبد بيجان آدم را هستى بخشيد و انسان در وجود آمد با ذهنى جوّال، و فكرى كارساز، و اعضايى كه در خدمت دارد، و ابزارى كه كارگزار اوست، و شناختى كه حق را از باطل جدا سازد و نيز چشيدنيها و بوييدنيها و رنگها و ديگر چيزها را از هم.
نيز گونه گون رنگها را چون سرخىِ خون و سياهىِ موى در طبيعت وى نهاد، و همانندهايى از يك جنس چون استخوان سخت و نرم، و ناسازگاريهايى چون آب و آتش، و اخلاط ناهمگون چون گرمى و سردى، خشكى وترى، و غمگنى و خوشحالى را بدو بخشيد.
انسـان، امانت الهى
خداوند از فريشتگان خواست تا اداى امانت و وفاى به وصيّت او كنند و در برابر آدم به سجده درآيند و كرامت و برترى او را به جان پذيرا شوند، و چنين فرمود: «بر آدم سجده بريد».
همگان به خاك درافتادند جز ابليس كه آتش غرور خرمن جانش بسوخت، و سيه روزى بر او چيره گشت، و زايش از آتش را به خود باليد، و آفرينش از خاك را بكاهيد، و از محراب اطاعت حق سر برتافت.
خداوند او را مهلت داد تا در فرصت اختيار، سزاوار خشم الهى گردد، و روزگار بلا و رنج خويش به پايان برَد، و وعده پروردگار به انجام رسد. و چنين فرمود: «بى ترديد تو از مهلت يافتگانى البتّه تا آن روز كه مقدّر باشد»3.
سـرگذشت انسان
آنگاه خداى سبحان، آدم را در زندگىِ گشاده، و سايه سار آرام و امنِ مينو اقامت داد و از ابليس و دشمنى هاى وى برحذر داشت. امّا ابليس بر جاودانگىِ آدم در بهشت و انس او با بهشتيان رشك برد و از درِ نيرنگ، به دشمنكامى با او برخاست، و سوگمندانه «لشكر شك»، «سپاه يقينِ» او را درهم شكست، و پولادين اراده «تعبّدِ» آدم به سستىِ «توجيه» گراييد، و آرامشِ ايمان او به وحشت مجازات بدل گشت، و سرانجامِ غرور شرمندگى شد.
بازگشت انسـان به زمين
خداى مهربان بر درماندگىِ آدم رحمت آورد و راه توبه بر او بگشاد و گلواژه رحمت در دهانش نهاد و او را وعده بازگشت به مينو داد، و چنين مقدّر شد كه آدم به جايگاه رنج و زايش نسل فرود آيد.
اوّلين انسان، اوّلين معلّـم
خداوند از گلبُن آدم، پيامبران را گلچين كرد، و در پاسدارى از گلشن وحى و گلبانگ رسالت از آنان پيمان گرفت تا اداى امانت كنند آنگاه كه بيشتر آفريدگان، عهد خدا شكستند و حقّ او نشناختند و براى او همتايان ساختند، و اهريمنان با نيرنگ، راه شناخت او بستند و مردم را از نيايش او بريدند.
اهداف پيامبـران
در اين هنگامه، خداوند سفيرانش را بر اساس زمانبندىِ مناسب و ويژه به سوى مردم گسيل داشت تا استعدادهاى نهفته آفريده را در آنان بشكفند، و ميثاق فطرت الهى را عينيّت بخشند، و نعمت فراموش شده او را به يادشان آرند، و با رساندن پيام حق، راه هرگونه عذرى را سدّ كنند، و گنجينه هاى خرد را از اسارت خرافات و اوهام آزاد سازند، و نشانه هاى قدرت الهى را به ديد مردم نشانند از: نيلگون گنبدِ برافراشته، و گاهواره زمين كه برنهاده، و توشه تأمين كننده زندگى، و مرگ برهم زننده اين هستى، و رنجها و بيماريهايى كه فرسوده شان سازد، و رخدادهايى كه همواره بر سرشان ريزد.
يك لحـظه بى رهبر الهى، هرگز
و هيچ گاه خداى مهربان ظلمت را بر بندگانش روا نديد، پس در هر زمانى پيامبرى يا كتابى فرو فرستاد، و امامى معصوم يا راهى روشن برگمارد; فرستادگانى كه على رغم ياران كم و دشمنان بسيار، هرگز در دعوت به خدا كوتاه نيامدند.امّتها از دو سو با پيامبران آشنا مى شدند: يا سفير پسين، پيشين را نام مى برده و رسالت وى را مى ستوده است، و يا پيشينگان، پيشاپيش بر ظهور پيامبر آينده بشارت مى دادند.
محـمّد(ص)، آخرين ذخيره الهى
و بر اين اساس، قرنها پديد آمد و روزگار گذشت، و پدران كوچيدند و پسران بر جايشان نشستند تا خداوند، «محمّد» ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ آخرين ذخيره خود را به رسالت برانگيخت، و نويد او به ظهور خاتم تحقّق يافت، و نبوّت به اوج كمال نشست.
سـيماى محـمّد(ص)
محمّد(ص) آخرين حلقه رسالت بود و رسولان پيشاهنگ، طليعه طلوع او بودند. سيماى محمّد(ص) زبانزد بود و انسان چشم انتظار او.
زميـنه هاى بعثت
در شبانگاه طلوع اسلام، پريشانى و نابسامانى همه جا سايه گستر بود، و ملّتهاى روى زمين در اسارت تفرقه، آرزوهاى پراكنده، و آيينهاى ياوه بودند: گاه خداى را به آفريدگانش مانند كرده، و يا صفاتى دور از ساحت قدسش بدو نسبت داده، و يا بر آستان خدايگانى سر نهاده. پس خداى عزيز به نور خاتم، آنان را به راه آورد و به بركت او از نادانى رهاند.
غروب خورشـيد رسالت
«محمّد» ـ درود خدا بر او و خاندانش ـ رسالت خويش به پايان برد، و خداوند پاداش او را لقاى خود مقرّر فرمود و چيزى جز فيض حضور را شايسته او نديد، پس در هاله اى از كرامت به سوى او پر كشيد، و چون ديگر پيامبران، يادگار خويش در بين شما برنهيد، كه آنان نيز امّت خود را ياوه و بى آيينى روشن و پرچمى در اهتزاز رها نساختند.
نشانه هاى كتاب خدا
اين كتاب خداست كه بيانگر حلال و حرام او، و بايسته ها و بهينه هاست، «ناسخ و منسوخ»، «رخصت و عزيمت»، «خاص و عام» را در بر دارد، از مثَل و عبرت سرشار است، دستورهاى مقطعى و ابدى، و محكم و متشابه دارد، دُرهاى آيات را از صدف برون آورده و دوررسها را نزديك كرده است.فراگيرىِ بخشى از اين آيات واجب گشته است، و تحصيل بخش ديگر را تنگ ناگرفته است.
برخى از فرمانهاى الهى در قرآن عزيز به «حتميّت و وجوب» نوشته شده ولى در سنّت پيامبر(ص) «نسخ»4 آن رسيده است، و يا در سنّت، وجوب آن آمده ولى ترك آن در كتاب خداى مجاز گرديده است، و يا به وقتى خاص واجب شده كه با گذشت آن زمان، منتفى خواهد شد.
حرامها نيز در شكلهاى گونه گون عرضه گرديده است: بعضى «كبيره»، كه وعده دوزخ بدان داده شده; و بعضى «صغيره»، كه وزشگاه نسيم آمرزش خداوند است; و بعضى اندكِ آن مقبول درگاه الهى است و بيش از آن در اختيار مكلّف نهاده شده.
در پيـرامون حج
خداوند حجّ خانه محترمش را بر شمايان واجب كرد و آن را قبله مردمان قرار داد تا چون تشنه كامانِ به رود رسيده، سر از پا نشناخته بدان سرازير گردند و بسان كبوتران حرم بدان پناه برند.
حج نيايشى است به نشانه فروتنىِ انسان به پيشگاه عظمت الهى و اعتراف به عزّت سرمدى.
خداوند از توده بندگانش، اطاعتگران گوش به فرمان را برگزيد تا دعوت حق را لبّيك اجابت گويند و كلام او را به جان بنيوشند، و در موقعيّتهاى تاريخساز و ماندگار سفيران خداوند با پاى تأمّل و تفكّر بايستند و پاى در جاى پايشان نهند و فرشتگانى گردند كه بر عرش الهى طواف كنند، و در تجارتكده نيايش به سود فراوان دست يازند، و به هنگامه مغفرت او پيش تازند.
اين خانه ديربنيان كعبه است كه خداى سبحان آن را مايه عزّت و سربلندىِ اسلام، و حرم امن پناه خواهان قرار داده است. زيارت و طواف آن را واجب كرد، و پاس حق و احترام آن را بسى لازم شمرد، و شمايان را در آن به ميهمانى خود فرا خواند، و چنين فرمود: «اين حقّ خدا بر مردم است. آنان كه توان رسيدن به حرم را دارند، بايد خانه او را زيارت كنند، و آن كه از روى ناسپاسى سر باز زند، خداوند از او و همه جهانيان بى نياز است»5.

خطبه2
از سخنان آن حضرت است آنگاه كه از نبرد صفّين باز مى گشت
تربيت و هدايت در پرتو سـپاس از خداوند
خداى را سپاس گويم تا باران نعمتش بيش از پيش فرو ريزد، و اطاعتم در پيشگاه عزّتش فزون گردد، و جانم از معصيتش بيمه شود.و از آستان قدسش مدد خواهم تا «نداريم» را به مرز «بى نيازى» رسانَد، چه او دست هركس گيرد راه گم نكند، و آن كه بر امواج دشمنى او نشيند به ساحل نجات نرسد، و آن كس كه در سايه سرپرستى او درآيد فقرى نبيند، كه اوست گرانسنگ ترين ارزشها و برترين گنجينه ها. و گواهى دهم كه جز «ايزد» آفريدگارى نيست، يكتا و بى همتاست، وگواهيم به وحدانيّت او در بوته پاكى و بى آلايشى آزموده شده است، و تا جان دارم شهادت به وحدانيّت او را فراچنگ آرم و آن را براى رويارويى با ترس و هراس رستاخيز ذخيره سازم كه موجب استوارى ايمان، و گشايش گنجينه احسان، و خشنودى خداى مهربان، و راندن شيطان است.
و گواهى دهم كه محمّد(ص) بنده او و پيامبر اوست. او را به آيين پرآوازه و نامدار، و دانشى رسيده از راه روايت و آثار، و منشور فراهم آمده در نوشتار، و نور درخشنده و فرمان قاطع و روشن گسيل داشت تا ابرهاى شبهه را بزدايد، و روشنى ها را بر كرسى نشانَد، و از آيات خشم الهى برحذر دارد، و از عذاب بترساند.
مردم در شـبانگاه ظهور اسلام
امّا مردم در شبانگاه طلوع محمّد(ص) گرفتار فتنه هايى بودند كه رشته دين را گسيخته و اركان يقين را لرزانده، هركس به سويى پناهنده، و نظام زندگى درهم ريخته و راه نجات به هم آمده و نور اميدى باقى نمانده بود.بازار هدايت بى رونق و ظلمت كورى همه گير. عاصى بر خدا و فرمانبر شيطان.
كشتى ايمان در غرقاب بود و بادبان آن در سقوط، و نشانه هاى آن وخيم و راههاى آن ناراه.
آرى، از شيطان فرمان مى گرفتند، و در بيراهه هاى او پاى مى كوبيدند، و در گندابزار او پرسه مى زدند. آنها مظهر شيطان و پرچمدار او بودند.
فتنه همچنان بيداد مى كرد و مردم را لگدكوب مى ساخت و هر دم آماده حمله و هجوم بود، و فضايى مه آلود از سرگردانى و نادانى و گرفتارى بر سينه ها سنگينى مى نمود.
آنها در برترين خانه ها (حرم الهى) و در كنار بدترين همسايگان (بت پرستان) بودند.چه جامعه ناامنى كه خوابشان پريشانى و كابوس، و روشنىِ چشمشان اشك خون بود، در سرزمينى كه دهان دانشمندان به ذلّت بسته، و نادانان بر كرسىِ احترام نشسته.

در ستايش اهل بيت عليهم السّلام

خطـبه 3
بلند دين اند كه آن را از طوفان انحراف و خطرهاى سستى زا پاس مى دارند.
درباره دوچهرگان

كشتزارى از نافرمانى و حق كوبى پديد آوردند، و آن را از سرچشمه غرور آبيارى نمودند، و سرانجام سيه روزى درو كردند. كسى از اين امّت را همسنگ و همزىِّ آل پيامبر ـ درود خدا بر او و خاندانش نتوان ديد، و نيز خوشه چين خرمن اهل بيت با آنان برابر نيست.
دودمان پاك پيامبر سنگ بناى دين و پشتوانه يقين اند. تندروان به «ميزان» آنان بازگردند، و ندروان سرانجام خود را بدانجا رسانند كه راهى جز آن نيابند.ويژگيهاى رهبرى از آنِ اهل بيت است، و وصيّت پيامبر درباره آنان، و ميراث آن حضرت مخصوص ايشان است.اينك حق به حق دار رسيد و به جايگاه اصليش پر كشيد.

خطبه3
اين خطبه به «شقشقيّه» معروف است
محاكمه تاريخ

الا اى تاريخ! به خدا سوگند كه فرزند ابوقحافه خلافت مسلمين را چون پيراهن بى قواره اى درپوشيد در حالى كه بخوبى مى دانست ناخداى كشتى خلافت جز «على»(ع) نيست.
فضايل چون سيل از كوهسار وجودم فرو ريزد و بر «آسمان جايم» تيزپروازى نرسد، امّا با اين همه از خلافت چشم پوشيدم و از آن كناره گرفتم، زيرا نيك انديشيدم كه يا بايد تنها و بى ياور قيام كنم و يا بر تاريكيهاى كور صبر پيشه سازم; تاريكيهايى كه بزرگسالان را فرسوده و فرتوت سازد، و بر سيماى نوجوانان غبار پيرى بپاشد، و مؤمن را به رنج آورَد تا آنگاه كه به ملاقات خدا بشتابد. پس شكيبايى را عاقلانه تر يافتم و آن را برگزيدم.آرى، صبر كردم، امّا چه صبرى!؟ چون آن كه خار در چشمش خليده واستخوان در گلويش مانده باشد. مى ديدم كه ميراثم به تاراج مى رود.

خلافت دست به دست شـد
اينچنين بود تا روزگار خليفه اول بسر آمد و او خلافت را به ديگرى پاس داد.آنگاه امام(ع) از قول «اَعشى»، شاعر معروف عرب، چنين مَثَل آورد:
«چه دور است بين روز من كه بر پشت اشترى زير تازيانه خورشيد مى رانم، با روز «حيّان» برادر «جابر» كه در سايه سار منزل مى آرمد.»
شگفتا او كه در زندگيش مى خواست از مركب خلافت به زير آيد، چگونه آن را براى ديگرى پس از مرگش زين كرد! راستى هر يك تا توانستند ناقه خلافت را به سهم خود دوشيدند!
به هر صورت او كه طبيعتى خشن داشت، خلافت را در آن مستقر ساخت;طبيعتى كه برخورد با آن «جراحت شمشير» بود و ارتباط با آن «سوهان روح» و مالامال از لغزشها و عذرخواهيها.
«مركب» خلافت زير پاى «راكب» تندخوىِ آن تعادل از كف داد و همه راههاى چاره را هم بست، بدين سان كه اگر افسارش را تنگ مى گرفت بينى اش مجروح مى شد، و اگر رهايش مى ساخت سقوط مى كرد.به خدا سوگند، مردم در بيراهه و بى ثباتى و نابسامانى گرفتار آمدند. و من هرچه بود، بر اين رنج طولانى و اندوه جانكاه شكيبا بودم تا راهش به پايان رسيد.
امان از اين شـورا
او در واپسين دم حيات، خلافت را در جمعى قرار داد كه مرا يكى از آنان مى پنداشت. خدايا، فرياد از اين شورا! اگر در آغاز مرا همسنگ نخستين نمى ديدند امروز با اينانم نمى سنجيدند، امّا هرچه بود با آنان سازگارى كردم و در فرود و فرازشان يار گشتم. ولى توطئه به ثمر نشست: يكى از آن جمع به حسادت، از من روى گرداند و ديگرى به خويشاوندش رأى داد با مسائل ناپسندى كه گفتن را نسزد.
تا سرانجام سومين از آن باند به خلافت برخاست، درحالى كه باد نخوت به غبغب افكنده و هدفى جز كامجويى از خلافت در سر نپرورده بود، و همراه او فاميلش به غارت بيت المال پرداختند و چون شترى كه بر گياه بهاران درآمده، مال خدا را بر باد دادند. تا آن روز كه رشته هايش گسيخت و كردار ناشايستش گريبانش را گرفت و غوطهورى در نعمت، و طغيان در بهرهورى، و سوءِاستفاده از اموال عمومى هلاكش ساخت.
مدينه از جا كنده شـد
پس از قتل عثمان، انبوه مردم رنجديده بيكباره چون يال كفتار از هر سوى به خانه ام ريختند، آنچنان كه بازويم شكست و ردايم دريده گشت. آنان به فشردگىِ گوسپندان گرگ زده، گرداگردم را گرفتند و زمام امور خود را به سويم افكندند و سرانجام خلافت را بر من تحميل كردند.
امّا وقتى به امر حكومت قيام كردم گروهى بيعت خود را شكستند، و ديگر گروه از حوزه دين رخ برتافتند، و سه ديگر ناجوانمردانه ستم روا داشتند، گويى سخن خداى را نشنيدند آنجا كه فرمايد: «سراى جاويد ويژه آنانى است كه فكر برترى جويى و فساد در زمين را در سر نپرورند، كه سرانجام نيكو مخصوص پرواپيشگان است»6.
آرى، به خدا سوگند، پيام الهى را شنيدند و دريافتند، ولى زيبايىِ دنيا در چشمشان جلوه كرد و دلشان را بربود. الا اى تاريخ! سوگند به شكافنده بذر و آفريننده جان، اگر نبود حضور فشرده مردم براى بيعت، و عهدى كه خداى از عالمان گرفته است كه بر شكمبارگىِ ستمگر و محروميّت ستمديده «صحّه» نگذارند، حتماً افسار خلافت را رها مى كردم و هرگز زير بار مسؤوليّت نمى رفتم و همان گونه كه در آغاز، خلافت را وانهادم در پايان نيز مى هشتم، و مى ديديد اين دنيايى كه بدان مى نازيد و دين بدان مى بازيد، در ديدگاه من از آب بينىِ ماده بزى بى ارزش تر است.

خطـبه امام قطع شد

چنين روايت كنند: آنگاه كه خطبه امام بدينجا رسيد مردى عراقى برخاست و نامه اى را به حضرت تقديم داشت ]گويند مسائلى بود كه پاسخ مى خواست[. امام ـ عليه السّلام ـ نامه را گرفت و بى درنگ بدان نظر افكند و آنگاه كه از خواندنش فراغت يافت، ابن عبّاس گفت: اى امير مؤمنان، خطبه ات را از ما دريغ مدار و از آنجا كه قطع فرمودى، ادامه ده. امام فرمود: دريغا چه دور است اى پسر عبّاس! آتشفشانى بود كه خاموش شد.